Η ομιλία για τη μάχη της Χοντροσούγλας του κ. Μανώλη Βαλσαμίδη

Κύριε Δήμαρχε, αγαπητοί προσκεκλημένοι, φίλοι Κρητικοί, κυρίες και Κύριοι.

 Βρισκόμαστε στις υπώρειες του όρους Βέρμιο. Το όνομα του βουνού, Βέρμιο, και ο χώρος, οι κορυφογραμμές, που κατεβαίνουν προς τον Βάλτο και την αποξηραμένη λίμνη, μας θυμίζουν τη μαρτυρική και ηρωική ζωή των αυτοχθόνων Ελλήνων, που μόνοι τους ή μαζί με τους απανταχού Έλληνες, διαχρονικά, φυλάγουν στον τόπο αυτό Θερμοπύλες. Τα ποτάμια, μεγάλα-μικρά, Αλιάκμονας, Κωτίχα, Αράπιτσα, Λουδίας, Αξιός, οι λόφοι Νταλαμάρι, όπου βρισκόμαστε, Χοντροσούγλα, ο Βάλτος με τα μυστικά του, η λίμνη, αν μπορούσαν να μιλήσουν, ψηλότερα ο Άγιος Νικόλαος, θα μας έριχναν από έκπληξη σε έκπληξη. Είναι τόποι – θέατρα μεγάλων συγκρούσεων, τόποι γιγάντιων κατορθωμάτων, τόποι – ασπίδα μακραίωνης δόξας, καταπονημένοι, αιματόβρεχτοι τόποι, που προκαλούν δάκρυα, μοιρολόγια, τραγούδι. Ο

Ηρόδοτος μας λέει ότι το Βέρμιο είναι απάτητο από του χειμώνος! Μας λέει ακόμη ότι κάτω από το Βέρμιο βρίσκονταν οι κήποι του Μυθικού Βασιλιά Μίδα, …ωραίες ιστορίες. Μας μιλάει όμως και για κάποια γεγονότα. Πρώτο, ότι όταν ο Πέρσης βασιλιάς έστειλε αντιπροσώπους του να ζητήσουν γη και ύδωρ από τον βασιλιά της Μακεδονίας Αμύντα, τους προπετείς εκείνους υβριστές Πέρσες, ο γιος του Αμύντα Αλέξανδρος με τους συντρόφους του, τους κατέβασε στον Άδη (Ηροδ. Ε΄18-21). Είχαν πάνω απ’ όλα, και έχουν, τιμή οι Μακεδόνες. Αργότερα, όταν έφτασε ο Περσικός στρατός με τον στρατηγό Μαρδόνιο, με σκοπό να καταλάβει την Ελλάδα, εκείνοι που τους έφραξαν το δρόμο ήταν οι τότε κάτοικοι της Μακεδονίας. Έπεσαν αιφνιδιαστικά, νύχτα, στο στρατόπεδο του Μαρδόνιου και «σφέων πολλούς φονεύουσι, Μαρδόνιόν τε αυτόν τραυματίζουσι» Ηροδ. Στ΄ 45. Ο στρατός κακοπαθεί στη Μακεδονία, ο στόλος καταστρέφεται στον Άθω και ο Μαρδόνιος ντροπιασμένος γυρίζει στην Ασία.

•  

Ας έρθουμε όμως σε νεότερες εποχές, στην Τουρκοκρατία. Το ανυπόταχτο των Ελλήνων γεννάει εκείνον τον ιδιότυπο απελευθερωτικό αγώνα με την περήφανη κλεφτουριά.

«Κάθε πέτρα και φλάμπουρο

Κάθε κλαδί και κλέφτης».

Στην Ελλάδα, έρχονται οι ξένοι επισκέπτες για την όμορφη φύση της και για να ζήσουν κάτι από το μεγαλείο του παρελθόντος. Πελοπόννησος, Στερεά, Θεσσαλία, Ήπειρος, Μακεδονία, Θράκη, Νησιά, ….η Κρήτη, αγγίζουνε τους μύθους. Όπου να απλώσεις το χέρι σου, ιστορία ένδοξη θα ακουμπήσεις, που φτάνει πίσω στα χρόνια τα μυθικά! Φίλοι, ανεβήκατε σήμερα στη Χοντροσούγλα. Στα μεσημβρινά της σώζεται ολόκληρο το στρατόπεδο του Καπετάν Κατατάσσου. Απίθανος αγωνιστής της Ελευθερίας ο Καρατάσσος. Αγωνίστηκε παντού στην Ελλάδα, χέρσο και νησιωτική. Στην Κρήτη, ξέρω, δεν πήγε. Έφτασε όμως αργότερα εκεί ο γιος του ο Τσάμης Καρατάσσος και αγωνίστηκε για την Κρήτη. Τα Μουζουρικά, είναι ο απόηχος εκείνης της ιστορίας. Η κλεφτουριά πολεμήθηκε από το 1778, από γεννημένο στο Τεπελένι θεριό, σκληρό και απάνθρωπο, τον Αλή Πασά, που αυτή τη χρονιά γίνεται τοπάρχης Ιωαννίνων. Χρειάστηκε τριάντα χρόνια κυνηγητό για να κάμψει ο Αλή την αντίσταση των κλεφτών, απ’ άκρου σε άκρο της χέρσο Ελλάδας και της Πελοποννήσου. Μπορεί να τους έβγαλε από τις σπηλιές και τα κρησφύγετά τους, μπορεί να τους υποχρέωσε σε εκπατρισμό, αλλά τους ένωσε και τους πείσμωσε. Χωρίς τον κατατρεγμό του Αλή δεν θα έρχονταν τόσο γρήγορα η Ελληνική επανάσταση.

Στο διάστημα αυτό ο Αλή ταπεινώθηκε κατ’ επανάληψη. Αυτές εδώ οι λοφοσειρές, η Νάουσα, ταπείνωσαν, ουσιαστικά έφαγαν τον Αλή. Το προέβλεψε και ο ίδιος, όταν είπε: Το Σούλι με γέρασε, η Νάουσα θα με φάει.  4.000 στρατός, ανάμεσά τους και 400 Γενίτσαροι παθαίνουν ταπεινωτική ήττα, εδώ που βρισκόμαστε, από τον Άγιο Νικόλαο μέχρι την Κουτίχα και το Χωροπάνι, και παίρνουν τα πίσω. Μετά τρία χρόνια 8.000 στρατός παθαίνει το ίδιο. Και τρίτη φορά, μετά από οκτώ χρόνια, καθηλώνεται έξω των τειχών ένα άλλο, απρόσμενα μεγάλο, ασκέρι, 18.000 ανδρών. Όλη η Ελλάδα είναι εστραμμένη τότε προς τη Νάουσα.

Ένα τραγούδι που καταγράφηκε σε πολλά διαμερίσματα της Ελλάδος από συλλέκτες ξένους και δικούς μας, τον Fauriel, τον Φιλιππίδη. Τον Ζώτο τον Μολοσσό και άλλους, στρέφεται προς τη Νάουσα να της δώσει κουράγιο.

«-Βάστα καϋμένη Νιάουστα τ’ Αλή Πασιά τ’ ασκέρι

Πώς το βαστούν τα Γιάννινα χειμών’ και καλοκαίρι….

Προσπερνάω με σιωπή ευλαβική την άλλη μεγάλη δόξα της περιοχής, το ολοκαύτωμα της Νάουσας στα 1822. Εδώ, γονατίζει η Ελλάδα, απορεί η οικουμένη, συλλογιέται η Ιστορία! Και έρχομαι στον Μακεδονικό αγώνα. Η απειλή αυτή τη φορά έρχεται από τον Βορρά. Διεκδικούν τη Μακεδονία η Ελλάδα, η Βουλγαρία, η Ρουμανία, η Τουρκία. Η Τουρκία θέλει να την κρατήσει. Η Ελλάδα να την ελευθερώσει. Η Βουλγαρία και η Ρουμανία θέλουν επέκταση, κάθοδο στο Αιγαίο. Οι τέσσερες αυτές δυνάμεις, αναλαμβάνουν δράση, αλληλοϋποβλέπονται, αλληλοκαρφώνονται.  Στο παιχνίδι και οι μεγάλες δυνάμεις, που έχουν εγκαταστήσει στα διαμερίσματα της Μακεδονίας με το «πρόγραμμα της Βιέννης» (Δεκέμβριος 1902) και τις μεταρρυθμίσεις της Μυρστέγης της Αυστρίας (Δεκέμβριος 1903) τις δικές τους δυνάμεις Αστυνόμευσης. Η Ιταλία, η Αυστρία, η Ρωσία, η Γαλλία, η Αγγλία, έχουν εγκατασταθεί στη Μακεδονία, έχουν απλώσει δίκτυα πληροφοριών, και από τα τέλη του 1905 υπηρετούν τους Τούρκους εναντίον των «άτακτων στρατιωτικών δυνάμεων», αποβλέποντας σε μελλοντικά δικά τους οφέλη. Να μείνουμε λίγο στους Βουλγάρους.Οι Βούλγαροι περνώντας τον Δούναβη, απλώθηκαν με υπόστρωμα τους Σλάβους στη σημερινή Βουλγαρία. Οι Σλάβοι, εθνοποιούνται, γίνονται Βούλγαροι, αλλά νικούν τους Βουλγάρους με τη γλώσσα τους. Αυτό σημαίνει ότι οι Βούλγαροι έχουν χάσει τη γλώσσα τους, μιλούν έκτοτε τη Σλαβική.Το καινούριο αυτό έθνος έβαλε στόχο τη Μακεδονία. Ο αγώνας σε διπλωματικό, θρησκευτικό, και εθνοφυλετικό επίπεδο σκληρός. Η δημιουργία εξαρχίας Βουλγαρικής στην Κωνσταντινούπολη, η εγκατάσταση εξαρχικού Μητροπολίτη στη Θεσσαλονίκη είχε σκοπό να διαχωρίσει τους κατοίκους της Μακεδονίας σε Πατριαρχικούς και εξαρχικούς. Κουτοπόνηρο σχέδιο, γύρισε μπούμερανγκ στους Βουλγάρους.  Οι Βούλγαροι δεν τα βάζουν κάτω. Περνούν στον ένοπλο αγώνα κατά αμάχων. Φοβίζουν Παπάδες, δασκάλους, προκρίτους. Και όταν οι απειλές δεν κάμπτουν τους Μακεδόνες, βιαιοπραγούν, σφάζουν, καίνε χωρίς οίκτο!

 Το φαινόμενο δεν αφήνει ασυγκίνητο το γένος. Ξαναζεί η κλεφτουριά με τριπλό εχθρό: Βούλγαρους, Ρουμάνους, Τούρκους. «Απορώ Μακεδονία, πώς βαστάς υπομονή…» τραγουδούσαν στη Μικρά Ασία στα σχολεία τους τα εκεί Ελληνόπουλα.

•  

Μετά την απορία, τη συγκίνηση, ήρθε η δράση. Το επίσημο Ελληνικό Βασίλειο απάντησε με μυστικές αποστολές αξιωματικών στη Μακεδονία. Οργανώθηκαν Επιτροπές αγώνα σε όλες τις Μητροπόλεις. Μητροπολίτες, όπως ο Καστοριάς Γερμανός Καραβαγγέλης λειτουργούσαν με το όπλο στην Αγία τράπεζα. Παπάδες, δάσκαλοι, όπως ο Μπέμπης στη Νάουσα, ο Ερμής, κινούνταν με ψευδώνυμα που τα τίμησαν ως ονόματα. Σκεφτείτε ότι στον εγγονό του ο Κωνσταντίνος Δημητριάδης, ο Μπέμπης, δεν έδωσε ως βαπτιστικό το όνομά του, αλλά το ψευδώνυμό του αγώνα, Ερμής. Τιμημένα ψευδώνυμα, όπως και των Καπεταναίων: Ακρίτας, ο Μαζαράκης Κωνσταντίνος, Ρούβας ή Θεόφιλος, ο Κατεχάκης Γεώργιος, Κολιός, ο Ρόκας Νικόλαος, Άγρας, ο Σαράντος Αγαπηνός, Αμύντας, ο Δουμπιώτης Νικόλαος, Τράικος, ο Τσίπουρας Νικόλαος, Μίκης Ζέζας, ο Παύλος Μελάς, Βάρδας, ο Γεώργιος Τσόντος, και τόσοι άλλοι. Συναγερμός στο Πανελλήνιο. Κρήτη, Νησιά, Κύπρος, Χέρσο Ελλάδα, ελεύθερη και Τουρκοκρατούμενη, Μικρά Ασία, Θράκη, έδωσαν το παρόν και στο 1897 και στο 1903–1908 και στο Ι912–13. Ποιους να πρωτοθυμηθεί κανείς. Το παρόν έδωσαν εκατοντάδες φοιτητές. Έχουμε μπροστά μας ένα νέο Δραγατσάνι. Φοιτητές της Θεολογικής σχολής της Χάλκης, φοιτητές του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, άφησαν τα έδρανα των σπουδών τους και κατατάχτηκαν μαζικά στον Ελληνικό Στρατό ή τα ανταρτικά Μακεδονικά σώματα με πατριωτικό ζήλο σε επίπεδο παραληρήματος. Θα αναφέρω δύο περιπτώσεις. Ο Μυριβήλης, ο Στρατής Μυριβήλης μετά ένα πατριωτικό ξεσήκωμα σε μάθημα της φιλοσοφικής σχολής Αθηνών πάει με τους συμφοιτητές και φίλους του να καταταγεί εθελοντής στρατιώτης. Πολλοί συμφοιτητές του γίνονται δεκτοί, άλλοι και ο ίδιος, όχι. Αιτία; Είχαν τουρκικό διαβατήριο. Ο Μυριβήλης κατάγονταν από τη Σκαμνιά της Λέσβου. Ζήτησαν τότε ακρόαση από τον πρωθυπουργό, τον οποίο παρακάλεσαν να τους επιτρέψει να να πολεμήσουν για την Ελλάδα, να νιώσουν Έλληνες! Ο Μυριβήλης υπηρέτησε εδώ στη Μακεδονία, κάπου έξω από την Έδεσσα και στα έργα του θυμάται!Ένας άλλος φοιτητής, της Σχολής της Χάλκης, με καταγωγή από την Ηράκλεια Ρεδαιστού της Ανατολικής Θράκης, με 140 Θρακιώτες εθελοντές και με Τουρκικά επίσης διαβατήρια, φτάνει στον Πειραιά.  Κατατάσσονται όλοι, πολεμούν στον ατυχή πόλεμο του ’97. Δεν γνωρίζω πόσοι επέστρεψαν στα σπίτια τους. Εκείνο που γνωρίζω είναι ότι ο φοιτητής εκείνος, ονόματι Χρυσόστομος Χρυσομαλλίδης, επέστρεψε στην πατρίδα του, έγινε παπάς και όταν άρχισε ο Μακεδονικός αγώνας ξαναήρθε και έδωσε το παρόν στον Μακεδονικό Αγώνα ως  εθελοντής. Τον βρίσκω ως καπετάν Παπα-Δράκο να δρα στην περιοχή Φλώρινας ενταγμένο στο σώμα του Γεωργίου Τσόντου, συνεργάτη του Τσόντου, φλογερό κήρυκα της ελευθερίας της Ελληνικής Μακεδονίας και ταυτόχρονα πολεμιστή. Δεν μας φτάνει ο χρόνος να αναφερθούμε σε άλλα παραδείγματα. Δεν μπορώ όμως να μην αναφερθώ στην Κύπρο. Κάπου συνάντησα να αναφέρεται ένας πολεμιστής ως Κυπραίος, ούτε όνομα ούτε επίθετο. Αλλά κραυγαλέα είναι η περίπτωση του Δημάρχου της Λεμεσού Χριστόδουλου Σώζου, που έπεσε έξω από τα Γιάννενα το 1913.

•  

Αυτούς τους με Πανελλήνια ψυχή ήρωες θυμόμαστε σήμερα, όλους. Και ειδικότερα αυτούς που θυσίασαν τη ζωή τους για τη Μακεδονία στη Μάχη της Χοντροσούγλας. Την περίοδο εκείνη (αρχές του 1906) ο αγώνας έχει κριθεί υπέρ των Ελλήνων. Οι Έλληνες οπλαρχηγοί κινούνται ελεύθερα προς κάθε κατεύθυνση. Οι Βούλγαροι έχουν εκδιωχθεί προς τον Βορρά. Τα χωριά τα εξαρχικά επιστρέφουν με έγγραφες αιτήσεις των κατοίκων τους στην αγκαλιά της μητέρας Ορθόδοξης Πατριαρχικής Εκκλησίας. Απρίλιος, 11, του 1906. Ημέρα σημαδιακή. Τα Ελληνικά ανταρτικά σώματα της Κεντρικής Μακεδονίας, Κατεχάκη, Μπενή και του Ναουσαίου Σιμανίκα κατευθύνονται προς την Χοντροσούγλα με ενθουσιασμό για την παραλαβή καινούριου οπλισμού (Πιθανώς) και την ανάληψη κοινής επιχείρησης κατά Ρουμανιζόντων. Η σύναξη προδίδεται. Αναπάντεχα οι Έλληνες πέφτουν σε παγίδα στημένη από οργανωμένο Τουρκικό Στρατό. Η επικρατούσα άποψη είναι ότι οι Έλληνες προδόθηκαν από κάποιο βλαχοποιμένα που έβοσκε στην περιοχή το ποίμνιό του. Προσωπικά πιστεύω ότι Ευρωπαϊκή δύναμη είναι η πηγή της πληροφόρησης, την οποία υπηρετούσαν βέβαια κάποιοι κατάσκοποι αμειβόμενοι, το πιστεύω γιατί οι Τούρκοι είχαν χρόνο να ετοιμάσουν επιτελικά και με κάθε μυστικότητα την επιχείρησή τους κατά των Ελλήνων στη Χοντροσούγλα. Είχαν μάλιστα στήσει το στρατηγείο τους στον σιδηροδρομικό σταθμό Νάουσας, όπως μας πληροφορεί η Θάλεια Σαμαρά. Οι Έλληνες υπό τον Κατεχάκη οι του Μπενή και οι του Σιμανίκα πολέμησαν 4 ώρες. Ήταν η μεγαλύτερης διάρκειας μάχη του Μακεδονικού αγώνα. Οι δυνάμεις των Ελλήνων κατάφεραν να απαγκιστρωθούν όμως με απώλειες 13 νεκρούς και 6 τραυματίες. Ανάμεσά στους τραυματίες και ο Κατεχάκης, ο οποίος στη σχετική αναφορά του εκτιμά ότι οι Τούρκοι δεν είχαν λιγότερες απώλειες

Οι τραυματίες είναι:

Κατσίγαρης Μανώλης,

Ανουσάκης,

Ντιμνάκης,

Ένας που καταγράφεται ως ξανθός Κρητικός, ούτε όνομα ούτε επώνυμο.

Παναγιώτης Μάζος και

Κατεχάκης Γεώργιος, ο αρχηγός.

Οι νεκροί είναι:

Γεώργιος Κουλουμπής από την Κεφαλληνία

… Χελιώτης, πιθανόν Μικρασιάτης

Πέτρος Θεοδοσίου εξ Ηπείρου

Θωμάς Γκολίσβας εκ Κολυνδρού

Γεώργιος Γιαννουλάκης εκ Κρήτης

Γεώργιος Τζανακλάκης εκ Κρήτης

Μανώλης Γεωργιλάκης εκ Κρήτης

Γεώργιος Ζουρίδης εκ Κρήτης

Μανώλης Ρουμανιάς εκ Κρήτης

Ιωάννης Χατζηνικολάκης εκ Κρήτης

Γεώργιος Μαθιουδάκης εκ Κρήτης

Μανώλης Φιλιππάκης εκ Κρήτης

Γεώργιος Τζωρτζάκης εκ Κρήτης

Στο σημείο αυτό θα ήθελα να κάνω μια πρόταση.

Εκεί που οι νεκροί ήρωες της μάχης της Χοντροσούγλας θάφτηκαν, δεν μπορεί να φτάσει εύκολα κανείς. Εξ όσων γνωρίζω, δεν έγινε ανακομιδή των οστών τους. Με δεδομένο ότι εκείνη τη βραδιά οι τραυματίες της μάχης μεταφέρθηκαν στην Παναγιοπούλα, το κρησφύγετο αυτό του Μ.Α., όπου τους προσφέρθηκαν οι πρώτες βοήθειες, νομίζω ότι η μεταφορά των οστών των παλικαριών και η κατασκευή ενός σεμνού κοινού τάφου δίπλα στην Παναγιοπούλα, με τα ονόματα των νεκρών της μάχης, όπως προέκυψαν από την κοινή έρευνα των Στέργιου Αποστόλου και εμού, θα ήταν πράξη ταιριαστή, ένας καλός επίλογος σε κείνη την τραγωδία. Να καίει ένα καντήλι, να ανάβει κάπου-κάπου κανένα κεράκι ο απλός Ναουσαίος στη μνήμη τους. Να τους θυμόμαστε. Να θυμόμαστε τον πατριωτισμό τους και το πνεύμα της θυσίας που τους διέκρινε. Με αυτή την πρόταση, με τα συγχαρητήριά μου στον όμιλο, με το καλωσόρισμά μου στους φίλους Κρητικούς, σας ευχαριστώ για την προσοχή σας και εύχομαι σε όλους «Καλή Ανάσταση».