Ένα βιωματικό άρθρο για τη σημασία του σεβασμού, της ενσυναίσθησης και όσα μπορούν να μας μάθουν οι δράσεις φιλοζωικής εκπαίδευσης στα σχολεία.
Δεν είναι όλα όσα βλέπουμε χαρακτήρας. Μερικές φορές είναι επιβίωση.
Πόσες φορές έχουμε ακούσει ή έχουμε πει φράσεις όπως: «Eίναι κακό παιδί», «Eίναι κακός άνθρωπος», «Eίναι κακό σκυλί»;
Συχνά χαρακτηρίζουμε ανθρώπους και ζώα βασισμένοι σε μία συμπεριφορά, σε μία αντίδραση ή σε ένα μεμονωμένο περιστατικό. Βλέπουμε το αποτέλεσμα, αλλά ξεχνάμε να αναρωτηθούμε τι προηγήθηκε. Μένουμε στην επιφάνεια αυτού που φαίνεται και χάνουμε όλα όσα μπορεί να υπάρχουν από κάτω.
Τι μπορεί να έχει συμβεί σε αυτό το πλάσμα;
Μέσα σε ποιο περιβάλλον μεγάλωσε;
Τι έχει μάθει για τον κόσμο;
Με ποιον τρόπο έμαθε να προστατεύει τον εαυτό του;
Στη Γνωστική Συμπεριφορική προσέγγιση γνωρίζουμε ότι η συμπεριφορά δεν εμφανίζεται τυχαία. Οι σκέψεις, τα συναισθήματα, οι εμπειρίες και το περιβάλλον μας επηρεάζουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούμε και σχετιζόμαστε με τους άλλους. Οι πρώιμες εμπειρίες και τα περιβαλλοντικά ερεθίσματα φαίνεται να διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας, τους άλλους και τον κόσμο γύρω μας (Beck, 1976).
Ένα παιδί που φωνάζει μπορεί να μην είναι «δύσκολο». Ίσως έχει μάθει ότι μόνο έτσι το ακούνε.
Ένας άνθρωπος που απομακρύνεται μπορεί να μην είναι «αδιάφορος». Ίσως έχει μάθει ότι η εγγύτητα συνοδεύεται από φόβο ή πόνο.
Ένα σκυλί που γρυλίζει ή δαγκώνει μπορεί να μην είναι «κακό». Ίσως έχει μάθει ότι ο κόσμος δεν είναι ασφαλής.
Κάτι που συνηθίζω να λέω στις ενημερώσεις που πραγματοποιούμε στα σχολεία είναι το εξής:
"Όταν ένα λουλούδι δεν ανθίζει, δεν κατηγορείς το λουλούδι. Κοιτάς το περιβάλλον στο οποίο το έβαλες."
Μία τριανταφυλλιά δεν θα ανθίσει σε ένα σκοτεινό δωμάτιο χωρίς φως.
Το ίδιο συμβαίνει και με τους ανθρώπους.
Αυτό έγινε ακόμη πιο ξεκάθαρο για εμένα μέσα από μία προσωπική εμπειρία.
Ο σκύλος μου, ο οποίος σήμερα αποτελεί βασικό κομμάτι των ενημερώσεων που πραγματοποιούμε, ήταν ένα ζώο που είχε δεχθεί παθητική κακοποίηση. Βρισκόταν σε ένα περιβάλλον όπου δεν είχε επαρκές φαγητό και νερό, περνούσε ατελείωτες ώρες εκτεθειμένος στον ήλιο και δεν δεχόταν τη φροντίδα που είχε ανάγκη. Είχε μάθει να επιβιώνει, οχι να ζεί.
Κάποιος θα μπορούσε εύκολα να τον χαρακτηρίσει «κακό σκυλί». Γάβγιζε συνεχώς, δεν εμπιστευόταν τους ανθρώπους και, αν ένιωθε απειλή, μπορούσε ακόμα και να δαγκώσει.
Αυτό που έβλεπαν οι άλλοι ήταν μόνο η συμπεριφορά.
Δεν έβλεπαν την ιστορία πίσω από αυτή.
Όταν όμως ήρθε σε ένα ασφαλές περιβάλλον, όπου είχε τροφή, νερό, φροντίδα και σταθερότητα, άρχισε σιγά σιγά να αλλάζει. Έμαθε να χαλαρώνει. Έμαθε να εμπιστεύεται. Έπαψε να χρειάζεται να βρίσκεται συνεχώς σε επιφυλακή και μάλιστα ανακαλίψαμε μαζί πόσο μας αρέσει να συνεργαζόμαστε και να γίνομαι η φωνή του για να περάσει και σε αλλά πλάσματα αυτό το μήνυμα.
Δεν άλλαξε η φύση του.
Άλλαξαν οι συνθήκες μέσα στις οποίες ζούσε.
Και κάπου εκεί άρχισα να σκέφτομαι πόσο συχνά κάνουμε ακριβώς το ίδιο και στους ανθρώπους.
Πόσες φορές χαρακτηρίζουμε ένα παιδί «προβληματικό», «επιθετικό», «δύσκολο», χωρίς να αναρωτηθούμε τι μπορεί να συμβαίνει πίσω από τη συμπεριφορά του;
Γιατί πολλές φορές τα παιδιά είναι ο καθρέφτης του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο μεγαλώνουν.
Ένα παιδί μπορεί να βιώνει φόβο, ένταση ή απόρριψη στο σπίτι. Αλλά και αντίστροφα, ένα παιδί μπορεί να δυσκολεύεται επειδή βιώνει απόρριψη, κοροϊδία ή αποκλεισμό στο σχολείο.
Η συμπεριφορά συχνά αποτελεί μήνυμα.
Και όταν στεκόμαστε μόνο στην επιφάνεια, κινδυνεύουμε να χαρακτηρίσουμε το πλάσμα αντί να κατανοήσουμε τον πόνο του.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δικαιολογούμε κάθε συμπεριφορά ή ότι δεν υπάρχουν όρια και ευθύνη. Σημαίνει όμως ότι πριν βιαστούμε να πούμε:
"Τι δεν πάει καλά με αυτό το πλάσμα;”
ίσως αξίζει να ρωτήσουμε:
"Τι μπορεί να έχει συμβεί σε αυτό το πλασμα;”
Πέρα όμως από την κατανόηση της συμπεριφοράς, ίσως το σημαντικότερο μήνυμα αυτών των δράσεων είναι ο σεβασμός.
Γιατί η ουσία της φιλοζωικής εκπαίδευσης δεν είναι απλώς να μάθουμε στα παιδιά να αγαπούν τα ζώα. Είναι να τα βοηθήσουμε να κατανοήσουν ότι κάθε ζωντανό πλάσμα έχει ανάγκες, συναισθήματα, φόβους και δικαίωμα στη φροντίδα και στην ασφάλεια.
Ο σεβασμός δύσκολα λειτουργεί επιλεκτικά.
Όταν ένα παιδί μαθαίνει να σέβεται ένα ζώο, δεν μαθαίνει μόνο να φροντίζει ένα ζώο. Μαθαίνει να αναγνωρίζει ότι και ο άλλος αισθάνεται.
Μαθαίνει να αναρωτιέται:
"Τι μπορεί να νιώθει ο άλλος;"
Και εκεί γεννιέται η ενσυναίσθηση.
Η ενσυναίσθηση που καλλιεργείται από μικρή ηλικία δεν μένει μόνο στη σχέση με τα ζώα. Μεταφέρεται στον συμμαθητή που κάθεται μόνος του στο διάλειμμα, στο παιδί που δέχεται πειράγματα, στον άνθρωπο που φαίνεται διαφορετικός, στην οικογένεια και αργότερα στις σχέσεις που θα δημιουργησει ως ενήλικας.
Δεν είναι τυχαίο ότι η σύνδεση ανθρώπου και ζώου έχει συσχετιστεί και με οφέλη στην ψυχική υγεία. Έρευνες δείχνουν ότι τα κατοικίδια μπορούν να προσφέρουν συναισθηματική υποστήριξη, να ενισχύσουν το αίσθημα σύνδεσης και να λειτουργήσουν προστατευτικά απέναντι στο άγχος και στη μοναξιά.
Παράλληλα, στη δική μου ερευνητική εργασία, η οποία διερεύνησε τη σχέση ανάμεσα στην κατοχή κατοικίδιου και στα συμπτώματα άγχους, στρες και κατάθλιψης, τα αποτελέσματα ανέδειξαν σημαντική αρνητική σχέση ανάμεσα στην κατοχή κατοικιδίου και στα συμπτώματα αυτά.
Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι ένα κατοικίδιο αποτελεί θεραπεία από μόνο του.
Σημαίνει όμως κάτι ίσως πολύ σημαντικό:
Ότι η ασφάλεια, η σύνδεση, η φροντίδα και η παρουσία μπορούν να αλλάξουν πολλά.
Γιατί τελικά κανένα πλάσμα δεν ανθίζει μέσα στην έλλειψη ασφάλειας.
Και ίσως πριν ρωτήσουμε:
"Τι δεν πάει καλά με αυτόν;"
να χρειάζεται πρώτα να ρωτήσουμε:
"Τι συνέβη σε αυτόν;"
Γιατί όταν τα λουλούδια δεν ανθίζουν, πολύ συχνά δεν φταίει το λουλούδι.
Φταίει το περιβάλλον που δεν τους έδωσε χώρο να το κάνουν.
Ελισάβετ Κολτσάκη- Κλινική Ψυχολόγος MSc - Γνωστική Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεύτρια CBT
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου