Υπάρχει μια πολύ λεπτή γραμμή ανάμεσα στο να είμαι καλός άνθρωπος και στο να παραμερίζω συνεχώς τον εαυτό μου για να το αποδείξω. Πολλοί άνθρωποι μεγαλώνουν πιστεύοντας ότι η αξία τους συνδέεται με το πόσο διαθέσιμοι, εξυπηρετικοί και "εύκολοι" είναι προς τους άλλους. Έτσι, το να λένε «ναι», να προσαρμόζονται ή να αποφεύγουν τη σύγκρουση αρχίζει σταδιακά να γίνεται σχεδόν αυτόματα.
Μέσα από μια Γνωστική Συμπεριφορική οπτική, αυτό που βλέπουμε στους people pleasers δεν είναι απλώς «υπερβολική καλοσύνη». Συνήθως πρόκειται για ένα μοτίβο σκέψεων, συναισθημάτων και συμπεριφορών που έχει μάθει να λειτουργεί σαν μηχανισμός προστασίας.
Ο κύκλος του people pleasing
Συχνά ο κύκλος λειτουργεί κάπως έτσι:
Κατάσταση:
Μια φίλη σε καλεί σε ένα πάρτι μετά από μια εξαντλητική μέρα.
Αυτόματη σκέψη
- «Δεν μπορώ να πω όχι.»
- «Θα στεναχωρηθεί.»
- «Θα φανώ αγενής ή απορριπτική.»
- «Οι καλοί άνθρωποι είναι παρόντες.»
Συναίσθημα:
Ενοχή, άγχος, φόβος ότι μπορεί να δυσαρεστήσεις τον άλλον.
Συμπεριφορά:
Λες «ναι», παρόλο που μέσα σου δεν θέλεις να πας.
Βραχυπρόθεσμο αποτέλεσμα:
Ανακούφιση.
Δεν χρειάστηκε να διαχειριστείς πιθανή απογοήτευση, σύγκρουση ή ενοχή.
Μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα:
Εξάντληση, θυμός, αποσύνδεση από τις ανάγκες σου και συχνά εσωτερική δυσαρέσκεια.
Και έτσι ο εγκέφαλος μαθαίνει ότι:
«Το να λέω “ναι” με προστατεύει.»
Ακόμη κι όταν αυτό το “ναι” με κουράζει.
Το πρόβλημα δεν είναι πάντα η συμπεριφορά — αλλά η πεποίθηση πίσω από αυτή.
Το να είσαι υποστηρικτικός ή διαθέσιμος δεν είναι κάτι αρνητικό. Το ζήτημα είναι από πού προέρχεται αυτή η συμπεριφορά.
Κάνω κάτι επειδή πραγματικά το θέλω;
Ή επειδή φοβάμαι τις συνέπειες αν δεν το κάνω;
Οι people pleasers συχνά λειτουργούν με βαθύτερες πεποιθήσεις όπως:
- «Η αξία μου εξαρτάται από το πόσο χρήσιμος είμαι.»
- «Αν οι άλλοι απογοητευτούν μαζί μου, σημαίνει ότι απέτυχα.»
- «Οι ανάγκες των άλλων έχουν μεγαλύτερη σημασία από τις δικές μου.»
- «Αν βάλω όρια, θα απομακρυνθούν.»
Στην ψυχοθεραπεία, αυτές οι πεποιθήσεις ονομάζονται πυρηνικές πεποιθήσεις. Συνήθως δεν δημιουργούνται τυχαία. Πολλές φορές αναπτύχθηκαν μέσα από εμπειρίες όπου το άτομο έμαθε οτι η αποδοχή, η ασφάλεια, η αγάπη συνδέονται με την προσαρμογή -στις ανάγκες- και την ικανοποίηση των άλλων.
Οι τρεις εκδοχές του «ναι»
Όταν λες «ναι» ενώ θέλεις να πεις «όχι», συνήθως συμβαίνει ένα από τα εξής:
1. Πας και τελικά περνάς καλά
Αυτό κάποιες φορές ενισχύει τη σκέψη: «Βλέπεις; Καλά έκανα που δεν άκουσα τον εαυτό μου.»
Όμως το γεγονός ότι κάποιες φορές λειτουργεί, δεν σημαίνει ότι η συνεχής αυτοπαραμέληση είναι βιώσιμη.
2. Πας ενώ μέσα σου δεν θέλεις
Και τότε εμφανίζεται θυμός, γκρίνια ή παθητική επιθετικότητα.
Όχι επειδή οι άλλοι έκαναν κάτι λάθος αλλά επειδή εσύ παραβίασες ένα προσωπικό όριο και τώρα το σώμα και το συναίσθημά σου αντιδρούν.
3. Πας και προσποιείσαι ότι περνάς καλά
Αυτή είναι ίσως η πιο εξαντλητική εκδοχή.
Γιατί, δεν κουράζεσαι μόνο από την κοινωνική αλληλεπίδραση, κουράζεσαι από τη συνεχή παρακολούθηση του εαυτού σου:
- «Φαίνομαι αρκετά χαρούμενος;»
- «Μήπως κατάλαβαν ότι δεν θέλω να είμαι εδώ;»
- «Το κάνω σωστά;»
Και πολλές φορές, ο people pleaser δεν φεύγει μόνο κουρασμένος από το γεγονός, φεύγει κουρασμένος από το προσωπείο που ανάγκασε τον εαυτό του να φορέσει.
Γιατί το «όχι» μοιάζει τόσο δύσκολο;
Για πολλούς ανθρώπους, το «όχι» δεν είναι απλώς μία λέξη. Είναι ένα πιθανό ρίσκο.
Ρίσκο πως:
-θα απογοητεύσουν,
-θα νιώσουν ενοχή,
-θα θεωρηθούν εγωιστές
-ή θα χάσουν τη σύνδεση με τους άλλους.
Έτσι, ο εγκέφαλος αρχίζει να αντιμετωπίζει τη διεκδίκηση σαν απειλή.
Και εδώ ακριβώς παρεμβαίνει η ψυχοθεραπεία:
όχι προσπαθώντας να κάνει το άτομο «λιγότερο καλό», αλλά βοηθώντας το να αποκτήσει πιο λειτουργικές και ρεαλιστικές σκέψεις.
Για παράδειγμα:
Αντί για: «Αν πω όχι, είμαι κακός άνθρωπος.»
—>«Το να βάζω όρια δεν ακυρώνει την καλοσύνη μου.»
Αντί για: «Πρέπει να είμαι πάντα διαθέσιμος.»
—>«Μπορώ να φροντίζω και τους άλλους και τον εαυτό μου.»
Αντί για: «Αν κάποιος απογοητευτεί, σημαίνει ότι έκανα κάτι λάθος.»
—>«Η απογοήτευση είναι μέρος των ανθρώπινων σχέσεων και δεν σημαίνει απαραίτητα απόρριψη.»
Η υγιής καλοσύνη δεν απαιτεί αυτοεγκατάλειψη
Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην ενσυναίσθηση και στην αυτοπαραμέληση.
Η υγιής καλοσύνη περιλαμβάνει επιλογή.
Το people pleasing συχνά περιλαμβάνει φόβο.
Και ίσως, το πιο δύσκολο βήμα για έναν άνθρωπο που έχει μάθει να είναι «ο καλός» να είναι το να ανακαλύψει ότι:
-μπορεί να πει όχι και να παραμένει αγαπητός,
-μπορεί να βάζει όρια χωρίς να γίνεται εγωιστής,
-μπορεί να φροντίζει τον εαυτό του χωρίς να σημαίνει ότι φροντίζει λιγότερο τους άλλους.
Γιατί τελικά, το ζητούμενο δεν είναι μόνο να είμαστε καλοί με τους άλλους.
Είναι να μπορούμε να είμαστε καλοί και με τον εαυτό μας.
Ελισάβετ Κολτσάκη- Κλινική Ψυχολόγος MSc - Γνωστική Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεύτρια CBT
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου