Οι Ναοί και οι ιερείς του Γιδά(1). Του Γιάννη Μοσχόπουλου

Σύμφωνα με τις πράξεις των Αποστόλων (του Ευαγγελιστή Λουκά) ο Απόστολος Παύλος (μεταξύ του 44-65 μ.Χ.), αφού κήρυξε τον χριστιανισμό στη Θεσσαλονίκη τελικά διώχθηκε από τους  εκεί Ισραηλίτες και κατά την διάρκεια της νύκτας φυγαδεύθηκε προς δυσμάς και την επομένη ημέρα αφίχθηκε στην Βέροια,

συνοδευόμενος από τους μαθητές του Σίλα και Τιμόθεο. Τότε ο Παύλος πέρασε από αυτόν τον γεωγραφικό χώρο, βαδίζοντας τον τότε μακεδονικό και ρωμαϊκό δρόμο σε επίχωση (προκειμένου αφενός να μην διαταράσσονται οι συγκοινωνίες επί χαμηλών εδαφών από τις πλημμύρες, αφετέρου για να μην επιτρέπουν την εξάπλωση των ορίων της λίμνης, όταν πλημμύριζε). Εκείνος ο δρόμος διερχόταν βορειότερα του σημερινού, δηλαδή περνούσε στο ύψος του ναού του Αγίου Αθανασίου και της τοποθεσίας «Κεραμίδι», όπου έχουν επισημανθεί θεμέλια ελληνιστικών κτιρίων. Έτσι αυτή η περιοχή θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως αγιοβάδιστος.

Φωτ. 1. Ο Απόστολος Παύλος

Στην Αλεξάνδρεια συνάντησα την σύγχυση ορισμένων γυναικών αφηγητριών, που μιλούσαν για το πέρασμα του Αποστόλου Παύλου, ενώ εννοούσαν το πέρασμα του νεοαπόστολου Κοσμά του Αιτωλού. Δεν ξέρω εάν κρύβει κάποιες

βαθύτερες μνήμες αυτή η σύγχυση.

Από την επικράτηση του Χριστιανισμού στην περιοχή έως και την πρώϊμη οθωμανοκρατία δεν υπάρχουν πληροφορίες για ονόματα τοπικών ιερέων. Κατά την μέση οθωμανική περίοδο γνωρίζουμε ότι τo τσιφλίκι του Γιδά ήταν μεγάλο περί τα 19.328 στρέμματα. Σαν πρώτη θέση του οικισμού υποδεικνύεται η περιοχή Παλιόχωρα ή Αγώϊ, νοτιοδυτικά του Αγίου Γεωργίου. Στις αρχές του 18ου αιώνα το χωριό βρισκόταν κοντά και νοτίως του κοιμητηριακού ναού του Αγίου Αθανασίου [Ο πατέρας μου έχει αφηγηθεί ότι υπήρχαν παλιά κεραμίδια ανάμεσα στον Άγιο Αθανάσιο και τα Αμπελοτόπια]. 

Περί το 1724-1725 το χωριό καταγράφεται σε φορολογικούς καταλόγους ως «Gidahor με τους μοναχούς / Γιδά / 3330 άσπρα / Χριστιανοί», δηλαδή ένα τμήμα του (μάλλον δίπλα στον ναό του Αγίου Αθανασίου) το καλλιεργούσαν οι κολίγοι του μοναστηριού του Γιδά. Προφανώς εκεί υπήρχε ιερέας ή ιερομόναχος, χωρίς άλλα γνωστά στοιχεία τους.

Όμως σε παλαίτυπο Μηναίο του Μαρτίου από τον ναό του Αγίου Αθανασίου (που σήμερα σώζεται στη συλλογή του ιερού ναού Κοιμήσεως Θεοτόκου Αλεξανδρείας), υπάρχει γραμμένη σημείωση-κατάρα που αναφέρει «+Τω παρών είναι του αγίου αθανασίου εις τον γιδάν / και όπηως το πάρι να έχει την κατάρα του αγίου :- / αψμζ (1747) ϊουνήου – 22 / Γερμανός ϊερομόναχος / σιναϊτης». Έτσι έχουμε το πρώτο γνωστό όνομα ιερέα-μοναχού του ναού του αγίου Αθανασίου  του Γιδά στο πρώτο ήμισυ του 18ου αιώνα (22.6.1747), Γερμανός. 

Φωτ. 2 Σελίδα από παλαίτυπο του Γιδά.

Σύμφωνα με την έρευνα του Β. Δημητριάδη, σε φορολογικό κατάλογο του 1771  έχουν καταγραφεί πάλι οι «Μοναχοί Gidahor / Μοναχοί του Γιδά / 840 άσπρα /  τσιφλίκι / χριστιανοί / ναχιγιές Μεγάλου Βαρδάρη. ». Αυτός ο τουρκικός φορολογικός κατάλογος των  χωριών προέρχεται  από  καταγραφή  του  1771, που  συμπλήρωνε άλλες  προγενέστερες. Το ποσό των 840 άσπρων που αντιστοιχoύσε στο τσιφλίκι μοναχών του «Gidahor»,  πρέπει να αφορούσε τριάντα τέσσερις μοναχούς ή χωρικούς γεωργοεργάτες στο τσιφλίκι των μοναχών.

Στο ναό του αγίου Αθανασίου έγινε η επίσκεψη του Κοσμά του Αιτωλού, τον Ιούλιο 1775. Σύμφωνα με την προφορική παράδοση Κοσμάς Αιτωλός προ του κηρύγματός του στον αύλειο χώρο του ναού τέλεσε λειτουργία, οπότε ιερούργησε στον Γιδά, κάτι που αποτέλεσε κορυφαία τιμητική στιγμή για τον τόπο. 

Φωτ. 3 Ο Κοσμάς Αιτωλός

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

Αλεξάνδρεια, 30.3.2026    ΓΙΑΝΝΗΣ Δ. ΜΟΣΧΟΠΟΥΛΟΣ      mosio@otenet.gr