"Παγωμένος τάφος". Το ζωγραφικό έργο του Γιώργου Πολάκη, εμπνευσμένο από την μνήμη του Ολοκαυτώματος της Νάουσας

 

Θοδωρή καλημέρα

Χριστός Ανέστη

Το νέο έργο μου ζωγραφικής σε ακουαρέλα 50χ70 με τίτλο «Παγωμένος τάφος», είναι εμπνευσμένο από το ομότιτλο ποίημά μου που έγραψα το 2020 και πάλι ενόψει της μνήμης του ολοκαυτώματος της Νάουσας και των χωριών της. 

Πολύ επιτυχημένη η παρουσίαση που έκανες στο προηγούμενο έργο μου «1705» της πλατείας

Ρολογιού σαν «εισπήδηση» στην ιστορία της Βέροιας. Αναγκάστηκα να ψάχνω λεξικά για την σημασία της λέξης «εισπήδηση». 

Σήμερα εξηγώ και υποστηρίζω δημόσια το νέο μου έργο. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν επιδέχεται και άλλες ερμηνείες, και για έναν παραπάνω λόγο, αφού αναφέρεται σε γνωστό ιστορικό πλαίσιο.

Ανέφερα ήδη το πως εμπνεύστηκα τη σύνθεση του κάδρου. Η ποίηση ενέπνευσε τη ζωγραφική. Ποίησις και ζωγραφική «εν τω άμα» (αντάμα). Μπορεί να συμβεί και το αντίστροφο. Η ζωγραφική να εμπνεύσει την ποίηση. 

Είναι η πρώτη φορά πιστεύω που η ηρωικότητα των γυναικών της Νάουσας, αλλά και η τραγικότητα των στιγμών αναδεικνύεται και ξεπροβάλλει μέσα από το υγρό στοιχείο, που έγινε ο τάφος τους.  Τα πεντακάθαρα και τρομακτικά συνάμα νερά της Αράπιτσας, φαίνονται «μαύρα» και προκαλούν δέος με την ορμή τους, όταν τα κοιτά κανείς από πάνω. Αυτό οφείλεται στην βαθυπράσινη άλγη και τις σκιές που δημιουργούν τα υψηλά πρανή. Όσο πιο κοντά στις πηγές, τόσο πιο κρύα τα νερά, όσο πιο κοντά στο ανάγλυφο της Νάουσας, τόσο πιο ψηλά τα πρανή, τόσο πιο «μαύρα» τα νερά. Από μέσα από το νερό όμως, όταν πιτσιρικάδες κολυμπούσαμε στο «Γαλάζιο» ή στου «Γκούτα», τα νερά έπαιρναν το χρώμα του ουρανού (γαλάζιο) και της γύρω οργιώδους πράσινης βλάστησης, καθώς και του μπεζ-ώχρα του πωρόλιθου των πρανών. Οι μεγαλύτεροι ασφαλώς θυμούνται τα παλιά μπακάλικα (μέχρι τελευταία του Αλδάκου δίπλα στο ιατρείο Κουκούλου) με τις σκόνες των χρωμάτων στα τσίγκινα δοχεία σε εκθεσιακή παράθεση, ανάμεσα στα οποία ξεχώριζαν στο μάτι τα έντονα χρώματα της ώχρας, του λουλακί (γνωστό στη ζωγραφική και τη χρωματολογία παγκοσμίως σαν indigo ή μπλε της φυλής των Μάγια) και του τιρκουάζ. Χρώματα που χρησιμοποιούσε κατ’ εξοχήν η πόλη μας. Στην συνοικία του Αγίου Γεωργίου, μέχρι πρόσφατα, βλέπαμε  τα εκπληκτικά αυτά χρώματα στις αυλές και τους τοίχους των σπιτιών.

Ο τραβερτίνης (πουρόπετρα, πωρόλιθος) μπορεί να έχει και άλλες αποχρώσεις και τόνους από το κίτρινο μέχρι το καφέ και το κόκκινο. Τα παιδικά μου χρόνια τα πέρασα στη γειτονιά της Αγίας Τριάδας και ήμασταν κάθε μέρα κάτω στο ποτάμι της Αράπιτσας, στις σπηλιές που σχηματίζει η πουρόπετρα κάτω από τον ναό της Αγίας Τριάδος, με τα πρανή της να ορθώνονται πάνω από τα κεφάλια μας. Εκεί παρατηρούσα τους χρωματισμούς, που πολλές φορές είχαν και την απόχρωση του γκρίζου, ειδικά κοντά στο έδαφος και σε ανήλια μέρη. Αλλά και του σκούρου πράσινου, μέχρι και του μαύρου, λόγω των νεκρών βρύων, στο πέρασμα των αιώνων.

Στην ηλικία των 7-8 ετών, περνούσα καθημερινά την ξύλινη πεζογέφυρα των Στουμπάνων. Δεν είχε κατασκευαστεί ακόμα η καινούργια. Πάντα με δέος και φόβο. Ίσως να συνέβαλαν σε αυτό τα λουλά νερά του σημείου. Ίσως τα ξύλα με τις μεγάλες χαραμάδες που από κάτω έχασκε το βάραθρο. Ίσως ο τρομακτικός θόρυβος του καταρράκτη. Κυρίως όμως πιστεύω συνέβαλαν τα λόγια προτροπή-προσταγή του Συλλόγου των εν Θεσσαλονίκη Ναουσαίων στην αναθηματική πλάκα: «Διαβάτη στάσου με ευλάβεια στη μνήμη των νεκρών. Μέσα  στο βάραθρο που ξανοίγεται μπροστά σου βρήκαν ένδοξο και ηρωικό θάνατο οι γυναίκες και τα παιδιά της Νάουσας…». 

Κάθε φορά που περνούσα καθόμουν και διάβαζα το κείμενο, κρατώντας το δίχτυ με τα ψωμιά από τον φούρνο του Αποστολίδη, μετέπειτα φούρνος Γιαζιτζή, ακριβώς κάτω και νότια από το 5ο Δημοτικό Σχολείο. Απέναντι από το φούρνο ήταν το σπίτι που επισκεπτόμασταν συχνά με τη μητέρα μου, της πρώτης γυναίκας δημοτικής συμβούλου της Νάουσας, της αείμνηστης Αγαθής Βαφειάδου. 

Με την πάροδο των ετών, εκτός από την μαρμάρινη πλάκα, τα λόγια αυτά χαράχτηκαν και στη  μνήμη μου. Τότε πίστευα με το παιδικό μου μυαλό, ότι δεν έδειχνα τον δέοντα σεβασμό στην ιερότητα του τοπίου. Ήθελα πάντα να κάνω κάτι παραπάνω. Να δείξω περισσότερο σεβασμό, αλλά δεν ήξερα πώς να συμπεριφερθώ σχετικά με την  ευλάβεια που ζητούσε η επιγραφή. Μερικές φορές στεκόμουν σε στάση προσοχής κοιτώντας στο βάραθρο. Μια μέρα μάλωνα με δύο φίλους μου, που είχα φέρει στο σημείο, για να ξεκαθαρίσουμε αν θα πρέπει να κοιτάμε το βάραθρο ή την επιγραφή σε στάση προσοχής. Δεν ξέραμε ποιο ήταν το πρέπον και αρμόζον στην ιστορική μνήμη σύμφωνα με τον κόσμο των μεγαλύτερων.

Η προσέγγισή μου μέσα από την εικόνα του κάδρου στοχεύει στην επικοινωνία του ιστορικού γεγονότος  από την ηρωική του πλευρά, με κυρίαρχη όμως την εκπομπή ενός δραματικού μηνύματος, που δεν είναι αναπαράσταση αρχαίας τραγωδίας, αλλά η ίδια η Ιστορία της θυσίας της πόλης μας. 

Από πλευράς τεχνοτροπίας θα κατέτασσα τον πίνακα τόσο στην απεικονιστική, όσο και στην αφηρημένη ζωγραφική. Το μείγμα αυτό το έκρινα απαραίτητο. Η τραγική ατμόσφαιρα αποδίδεται  καλλίτερα με την αφηρημένη ζωγραφική, όπως συμβαίνει με την απεικόνιση των δύο νεκρών γυναικών. Το πλάνο της εικόνας είναι γενικό, δηλαδή περιλαμβάνει ολόκληρες τις ανθρώπινες φιγούρες, που φαίνονται αρκετά καλά, κυριαρχεί όμως το φόντο. Δεν έχουμε ένα κοντινό πλάνο (γκρο πλαν), ώστε να φαίνονται λεπτομέρειες της έκφρασης των προσώπων. Κι’ αυτό γιατί εξίσου σημαντικό με τις ανθρώπινες μορφές είναι και  το υδάτινο περιβάλλον, μέσα στο οποίο εξελίσσεται το αφήγημα. 

Κανείς μας δεν θα ήθελε να χάσει τη ζωή του κάτω από τέτοιες συνθήκες. Πολύ περισσότερο μια μάνα να περιέλθει σε τόσο τραγική θέση. Την ύστατη τούτη ώρα αγωνιά για τη ζωή του παιδιού της. Είναι το μόνο για το οποίο νοιάζεται. Είναι χαρακτηριστική η κίνηση των χεριών της. Ικετευτική-παρακλητική προς τα νερά της Αράπιτσας να της επιτρέψουν να βοηθήσει το σπλάχνο της. Όσο ήταν έξω από το νερό ήταν ο φόβος για το τούρκικο γιαταγάνι, ο φόβος των σκλαβοπάζαρων και η άρνηση του εξισλαμισμού γι’ αυτήν και το παιδί της που οδηγούσαν τα βήματά της. Μέσα στα νερά της Αράπιτσας οι φόβοι αυτοί δεν ήσαν παρόντες. Υπήρχε μόνο το παγωμένο υδάτινο περιβάλλον. Από μητρικό ένστικτο σκέφτεται πλέον μόνο το παιδί της: «Χωρίς κωδωνοκρούσματα, κερί, θυμιάμα κι Εκκλησιά… ποτάμι είναι το φέρετρο, ο τάφος παγωμένος», γράφω στο ποίημά μου. 

Το παιδί παραμένει κοντά στην επιφάνεια των νερών κολυμπώντας. Γιατί και εγώ που σκηνοθέτησα τη «μιζανσέν» της εικόνας (mise en scène), με τον αφηγηματικό χαρακτήρα που στήνω το δράμα στο κάδρο, αλλά είμαι βέβαιος ότι συμφωνεί και ο σημερινός θεατής,  δεν τολμούμε να αποδεχθούμε ότι έφυγε τόσο νωρίς από τη ζωή. Θέλουμε να πιστεύουμε ότι τελικά σώθηκε. Αφήνω μια χαραμάδα ελπίδας.

Οι άλλες δύο ηρωίδες δίπλα της ήδη έχουν εκδημήσει  εις Κύριον κι έχουν περάσει στη χορεία των Αγίων. Οι ψυχές τους, μέσα από τα νερά της Αράπιτσας, έχουν αναδυθεί στον ουρανό της Ηρωικής και μαρτυρικής Νάουσας και έχουν περάσει στην αιωνιότητα, μετά και την αγιοκατάταξή τους από την Εκκλησία μας. Ας μου επιτραπεί ο καλλιτεχνικός αυτοπροσδιορισμός να συνυπάρξει με μια ιστορική αναδίφηση με συναίσθημα. Ας μου επιτραπεί  η προέκταση του πραγματικού προς το μεταφυσικό.

Όσον αφορά την επιλογή του χρώματος βαφής τους  το χρώμα του θανάτου, του πένθους, είναι το μαύρο, σε όλους τους πολιτισμούς και σε όλες τις χώρες σε Ευρώπη και Αμερική. Σε ορισμένες κοινωνίες είναι και το μελιτζανί και το γκρίζο και στην Ανατολή το λευκό και το κόκκινο. Στην Αποκάλυψη του Ιωάννη το χρώμα του καβαλάρη Θανάτου και του αλόγου του αναφέρεται  με την λέξη χλωρός (khlōros). Ερμηνεύτηκε σαν neutral, pale white (ουδέτερο, απαλό λευκό, χλωμό) και απεικονίστηκε σε πίνακες καλλιτεχνών, Four Horsemen of the Apocalypse (Viktor Mikhaylovich Vasnetsov, 1887),  Death on the Pale Horse (Benjamin West,1817) που μπορεί όμως να σημαίνει και πράσινος στην ελληνιστική κοινή (βλ. Wikipedia τελευταίο βιβλίο της Καινής Διαθήκης η Αποκάλυψη του Ιησού Χριστού στον Ιωάννη τον Ευαγγελιστή κεφ. 6: 1-8). «Όταν το Αρνί έσπασε την τέταρτη σφραγίδα, άκουσα τη φωνή του τέταρτου ζωντανού πλάσματος που έλεγε: «Έλα.» Κοίταξα, και ιδού, ένα άλογο στάχτης· και αυτός που καθόταν πάνω του είχε το όνομα Θάνατος· και ο Άδης ακολουθούσε. Τους δόθηκε εξουσία για το ένα τέταρτο της γης, να σκοτώνουν με σπαθί και με πείνα και με λοιμό και από τα άγρια θηρία της γης». 

Όποιος θέλει μπορεί να το συνδυάσει και με τα σημερινά θηρία της γης που οσονούπω θα εξοντώσουν το 1/4 του πλανήτη με λοιμό (Covid-19 και όσους άλλους φτιάξουν στα εργαστήρια στο μέλλον ή ήδη έχουν έτοιμους), λιμό (ακρίβεια-φτώχεια-λιμοκτονία-θάνατος από ασιτία εξαιτίας μεγάλης φτώχειας και ανέχειας) και πυρηνικό πόλεμο (είναι ήδη έτοιμοι να πατήσουν τα κουμπιά). 6-4 «καὶ ἐξῆλθεν ἄλλος ἵππος πυρρός, καὶ τῷ καθημένῳ ἐπ ̓ αὐτὸν ἐδόθη αὐτῷ λαβεῖν τὴν εὶρήνην ἐκ τῆς γῆς καὶ ἵνα ἀλλήλους σφάξωσι, καὶ ἐδόθη αὐτῷ μάχαιρα μεγάλη».

Στο πράσινο χρώμα συναντιέται η ζωή με το θάνατο. Οι Ηρωίδες πέθαναν αλλά θα ζουν για πάντα στη μνήμη μας. 

Έτσι προτίμησα το πράσινο χρώμα, με ώχρα και λευκά  highlights, επηρεασμένος και από τον πίνακα του Γάλλου μεταϊμπρεσιονιστή ζωγράφου και συγγραφέα Paul Gauguin  “The green Christ” (φθινόπωρο του 1889). Αλλιώς ονομάζεται και «Γολγοθάς της Βρετάνης» (λάδι σε καμβά, 92χ73) και κατατάσσεται στην θρησκευτική τέχνη. Τα χρώματα των αγαλμάτων του Ιησού και των γυναικών στην Αποκαθήλωση είναι καταπληκτικά. Στις πόλεις της Βρετάνης σε κάθε πλατεία έχουν και μια αναπαράσταση του Γολγοθά. Είναι ένα θέμα που ο Γκωγκέν στον πίνακά του «Ο πράσινος Χριστός»χρωματικά και σε επίπεδο συμβολισμού (symbolism) το απογείωσε. 

Το χρώμα της φορεσιάς της εν ζωή ακόμα Ηρωίδας προτίμησα να είναι το κοραλλί (coral), ένα ζεστό ροδακινί – πορτοκαλί χρώμα (living coral), γιατί το συγκεκριμένο κοραλλί χρώμα αγαπάει το τιρκουάζ χρώμα των νερών της Αράπιτσας. Ταιριάζουν τόσο πολύ. Ανακηρύχτηκε από την Pantone ως το χρώμα της χρονιάς για το 2019. Είναι ένα χρώμα που το συναντάμε πολλά χρόνια πριν την Pantone, η οποία ιδρύθηκε το 1963, στην ελληνική παραδοσιακή ενδυμασία εκείνης της εποχής, από την Μακεδονία και τα Ψαρά, το Σούλι και την Νίσυρο μέχρι και τα Ανώγεια της Κρήτης (βλ. και Ενδυμασία «Αθηναίας νύφης»,  «Ελληνικός γάμος στην Αθήνα» του Louis Dupré (1789-1837), από το λεύκωμα Voyage à Athènes et à Constantinople, Παρίσι 1825). Το συναντάμε και στα χρώματα της φορεσιάς της Καραγκούνας. Το living coral (16-1546), ή πολύ κοντινό με αυτό συναντάμε ακόμη και στο μεϊντάνι (φέρμελη, γιλέκο) της ανδρικής φορεσιάς, που καθιερώθηκε σαν αυλική στολή την εποχή του Όθωνος (βλ. Ψηφιακή έκθεση «ΜΥΡΙΑ ΟΣΑ» (γ)ραμμένα έν πανίον, Μουσείο Ιστορίας της Ελληνικής ενδυμασίας, της Συλλογής του Λυκείου των Ελληνίδων). 

Αλλά συνάμα, όπως το βλέπουμε στο κέντρο του κάδρου, συμβολίζει και το αίμα που έχυσαν αυτή η πόλη και τα γύρω χωριά. Αλλά και η ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας, όπως και ολόκληρος ο Ελληνισμός και η Χριστιανοσύνη, στον αγώνα για τη Θρησκεία, την Λευτεριά και την κήρυξη της Ανεξαρτησίας της Ελλάδας. Έτσι δημιουργήθηκε το σύγχρονο Ελληνικό έθνος-κράτος. Ήταν το πρώτο που δημιουργήθηκε στα Βαλκάνια.

Θα σκεφτεί κάποιος «μέσα σ’ εκείνο το χαλασμό και εν όψει της μακράς πολιορκίας της Νάουσας, ήταν ντυμένες με την επίσημη, την καλή φορεσιά και όχι με τα καθημερινά;». Αυτό με απασχόλησε πολύ, γιατί η καθημερινή ντόπια φορεσιά είναι και η αγαπημένη μου. Η γιαγιά μου στο Γιαννακοχώρι την ντόπια φορεσιά  δεν την αποχωρίστηκε μέχρι τον θάνατό της. «Μι λένι να βάλου Ευρουπαϊκά. Σι αυτήν την ηλικία ιγώ ν’ αλλάξου ρούχα; Έχου κι του πένθους του Παυλάκη…» έλεγε στη μητέρα μου. Τα μαύρα δεν τα έβγαλε από πάνω της, από τότε που εκτελέστηκε στα Τρία Πλατάνια της Νάουσας ο γιος της από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής. 

Ένα πολύ ωραίο ντοκιμαντέρ σχετικά με την θυσία των γυναικών γύρισε ο πολιτιστικός Σύλλογος «Αράπιτσα» της Νάουσας με τις κοπέλες ντυμένες με την καθημερινή ντόπια στολή. Στην ζωγραφική εικόνα όμως ο θεατής με την πρώτη ματιά πρέπει να ξεχωρίζει ότι πρόκειται για τη θυσία των «Στουμπάνων» της Νάουσας. Γιατί η εικόνα είναι μια και μοναδική. Στο ντοκιμαντερ υπάρχει πληθώρα εικόνων από τις οποίες ο θεατής μπορεί με άνεση να βγάλει συμπεράσματα σχετικά με τον χώρο και τον χρόνο που λαμβάνουν χώρα τα γεγονότα του αφηγήματος. Στην περίπτωση του πίνακα, που είναι μάλιστα κάτω από το νερό, δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί ο τόπος της αφήγησης, λόγω του ότι δεν υπάρχουν οι προσλαμβάνουσες παραστάσεις του δομημένου και του φυσικού περιβάλλοντος. Δεν υπάρχει κάποιο ορατό μοτίβο που να το συναντάμε επαναλαμβανόμενα στην καθημερινή μας ζωή, π.χ. η ξύλινη πεζογέφυρα των Στουμπάνων. Έτσι το μόνο που μπορεί να σηματοδοτήσει ο δημιουργός είναι ο χρόνος στον οποίο αναφέρεται η αφήγηση και το κάνει με την στολή της Ναουσαίας. Και η πιο κατάλληλη ήταν η εορταστική φορεσιά, που είναι και η πλέον ξεχωριστή κι αναγνωρίσιμη. Γιατί η ντόπια καθημερινή φορεσιά φοριόταν σε ολόκληρη τη Μακεδονία και σε ολόκληρη την Ελλάδα και την ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων με διάφορες μικρές παραλλαγές. Η γιαγιά μου στο Κολυμπάρι των Χανίων της Κρήτης φορούσε σχεδόν ίδια καθημερινή φορεσιά με αυτήν της γιαγιάς μου στο Γιαννακοχώρι της Νάουσας.

Είναι ένα αφιέρωμα για τα 200 χρόνια από το Ολοκαύτωμα της Νάουσας και των χωριών της, ενόψει και της επισκέψεως της Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας. Είναι η πρώτη γυναίκα Πρόεδρος και μας τιμά με την παρουσία της, τιμά το μεγάλο ιστορικό γεγονός. Είμαι βέβαιος ότι την ώρα που θα καταθέτει στεφάνι στη μνήμη τους η πρώτη πολίτης της χώρας και οι λοιποί εκπρόσωποι αρχών και φορέων, θα αγαλλιάσουν οι ψυχές των Ναουσαίων Ηρωίδων και θα πετάξουν και πάλι μέσα από τα νερά της Αράπιτσας στον ελεύθερο ουρανό της Ηρωικής μας πόλης, σαν τα χελιδόνια που έρχονται ανελλιπώς κάθε Άνοιξη. Θα αισθανθούμε την παρουσία τους, την ανάσα τους αναπεπταμένη μέσα από τα καθαρά νερά προς το απέραντο γαλάζιο του ουρανού. Την ανάσα που κόπηκε με τόσο οδυνηρό τρόπο, για να ανασαίνουμε ελευθερία σήμερα εμείς για να ανασαίνει ελεύθερα ο ευρύτερος κόσμος της Ορθοδοξίας στα Βαλκάνια.

Τιμή και δόξα στις ηρωικές γυναίκες μας. Σε ακόμη μια επέτειο του Ολοκαυτώματος δεν θα είναι απούσες στο προσκλητήριο. Έπεσαν για την Πατρίδα. 

Γιώργος Πολάκης

πρώην δήμαρχος Ηρωικής Πόλης Νάουσας

Υ.Γ. «Η αυτοθυσία τους έχει πολύ μεγαλύτερη αξία, γιατί ήταν εθελούσια» (Χρυσόστομος Παπαδάκης, Αρχιμανδρίτης Του Οικουμενικού Θρόνου- Ιεράπετρα 09/05/2014, στην αγιολογική του μελέτη «για τις γυναίκες που βρήκαν εθελούσιο τραγικό θάνατο στον κρημνώδη καταρράκτη της Αράπιτσας»)

Το Λύκειο Ελληνίδων Ξάνθης εξέδωσε επετειακό ημερολόγιο για τα 200 χρόνια ελευθερίας. Ο μήνας Απρίλιος είναι αφιερωμένος στην αυτοθυσία των γυναικών της Νάουσας και το Ολοκαύτωμά της πόλης μας με μια πολύ όμορφη φωτογραφία γυναικών ντυμένων με την παραδοσιακή Ναουσαίικη φορεσιά ( βλ. youtube  στο 5.30’ “Το Λύκειο Ελληνίδων της Ξάνθης παρουσιάζει το επετειακό ημερολόγιο του 2021, Μέρος 2 «Γεγονότα 1821»).  (Στο τρίτο Μέρος οι φορεσιές του 1821, στο 21.20’-23.42’ η φορεσιά της γυναίκας «στην Ηρωική Νάουσα» με ιδιαίτερα κολακευτική από κειμένου περιγραφή από την αντιπρόεδρο και υπεύθυνη ιματιοθήκης του Συλλόγου). 

Οι άλλοι μήνες του ημερολογίου είναι αφιερωμένοι σε παρόμοια μεγάλα Ιστορικά γεγονότα και πρόσωπα της εποχής όπως στο Κρυφό Σχολειό, τους μπουρλοτιέρηδες Κανάρη και Κουντουριώτη, τη Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα, τον Παπαφλέσσα, τις Σουλιώτισσες, το Αρκάδι της Κρήτης.

Η αυτοθυσία των γυναικών μας και το ολοκαύτωμα της πόλης μας και των χωριών μας αρχίζουν να παίρνουν τη θέση που  τους ταιριάζει στην Ελληνική Ιστορία και, κυρίως, στην Ελληνική κοινή γνώμη, στην Ελληνική συνείδηση.