Ευχαριστώ τον συνάδελφο, διευθυντή της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης Ημαθίας, κ. Παπαδόπουλο για την τιμητική του πρόσκληση να είμαι στη σημερινή εκδήλωσή σας και να μιλήσω για ένα τόσο σοβαρό θέμα, την επανάσταση της Νάουσας του 1822.
Φίλοι γονείς, αγαπητοί μαθητές και μαθήτριες των Δημοτικών σχολείων και των Γυμνασίων της Ημαθίας,
Χαρακτήρισα το θέμα σοβαρό και είναι. Όπως πολύ σοβαρή και μεγάλη είναι και η ευθύνη γι’ αυτόν
που μιλάει σήμερα για την επανάσταση αυτή, ύστερα από 200 χρόνια. Οφείλουμε να μιλάμε αληθινά.Θα προσπαθήσω, φίλες και φίλοι, να πραγματευτώ το θέμα μακριά από όποιον τοπικισμό, μακριά από όποια σκοπιμότητα. Θέλω να δούμε τα γεγονότα στην πραγματική τους διάσταση.
Η επανάσταση κηρύχτηκε στη Νάουσα στις 19 Φεβρουαρίου του 1822, Κυριακή της Ορθοδοξίας. Κάποτε πιστεύονταν ότι η Νάουσα ξεσηκώθηκε από μόνη της. Και γράφτηκε από έγκριτους ιστορικούς για την πόλη ότι δεν ρώτησε κανέναν. Ήταν αποκοτιά, ήταν επανάσταση άκαιρη, καταδικασμένη να αποτύχει;
Η πολυετής έκτοτε έρευνα αποδεικνύει ότι η παραπάνω θέση δεν ευσταθεί.
Και εδώ θέλω να εξάρω τη συμβολή στην αποκατάσταση της αλήθειας αυτής του έργου του Εδεσσαίου Λυκειάρχη, Σχολάρχη στη Νάουσα, Ευστάθιου Στουγιαννάκη, του Βεροιέως δικηγόρου και ιστορικού της Ημαθίας κ. Γιώργου Χιονίδη και του παλαιού προέδρου της Εταιρίας Μακεδονικών Σπουδών Ιωάννη Βασδραβέλη. Οι ανωτέρω με τα συγγράμματά τους αλλά και πολλοί άλλοι έριξαν άπλετο φως στα γεγονότα.
Η επανάσταση στη Νάουσα δεν ήταν αυτόνομη, άκαιρη, επανάσταση μιας πόλης. Αντίθετα, ήταν μέρος, σχεδιασμένης με επιμέλεια επανάστασης όλης της Μακεδονίας, με προγραμματισμένα παράλληλα γεγονότα, που θα λάβαιναν χώρα με την άνοιξη του 1822 στην Ήπειρο και τη Χίο. Και ακόμη: Δεν ήταν άκαιρη. Εκδηλώθηκε στην ώρα της κατά τα συμπεφωνημένα.
Μια πόλη ευημερούσα, δεν είχε λόγο να επαναστατήσει, παρά μόνον αν η επανάσταση θα ήταν γενική και προσέβλεπε στην αποκατάσταση του γένους. Σε τέτοιες περιπτώσεις, γενικού ξεσηκωμού, δεν έπονται, ηγούνται οι ελεύθεροι. Η Νάουσα προνομιούχος και ευημερούσα πόλη, επαναστάτησε υπακούοντας στη φωνή της Ελλάδος.
Να θυμηθούμε τη δουλειά της Φιλικής Εταιρείας. Οι μυημένοι στην ιδέα της ελευθερίας του γένους ήταν πολλοί, ορκισμένοι να δώσουν τα πάντα για το ξεσήκωμα του γένους. Ορκισμένος ο Καρατάσσος, ορκισμένος ο Κασομούλης, ορκισμένος ο Ζαφειράκης Θεοδοσίου, ορκισμένος ο Αγγελής Γάτσος, ορκισμένοι σε κάθε γωνιά της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, εκλεκτοί άνδρες.
Όταν το ’21 τα πάντα έδειχναν ότι η επανάσταση στην Πελοπόννησο πετυχαίνει, ηλεκτρίστηκαν οι καρδιές των Ελλήνων. Η κυρίως Ελλάδα, συμπεριλαμβανομένων και των βορείων περιοχών, τα νησιά και η Μικρά Ασία ήταν στο πόδι. Ο τουρκολόγος καθηγητής κ. Βασίλειος Δημητριάδης, συγγραφέας βιβλίου για τον Εβλιγιά Τσελεμπή, ετοιμάζει άλλο βιβλίο για τις επαναστάσεις στη Μ. Ασία, από την έρευνα των τουρκικών αρχείων.
Για να έρθουμε στην περιοχή μας, επιστολές υπογραφόμενες από τους Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο και Κωνσταντίνο Καρατζά στάλθηκαν στη Μακεδονία και καλούσαν τους Μακεδόνες προκρίτους και καπεταναίους να μπουν στον αγώνα. Υψώστε τον Σταυρό της ελευθερίας, έλεγε το κάλεσμα. Ενταχθείτε στον αγώνα. για την ελευθερία του γένους.
Οι επιστολές αυτές δεν έμειναν αναπάντητες. Σε σύσκεψη σε Μοναστήρι του Ολύμπου οι εκπρόσωποι των Μακεδονικών πόλεων πήραν απόφασή τους. Σύσσωμη η Μακεδονία αποφασίζει τη συμμετοχή της στον αγώνα. Σε συμφωνία με το Κέντρο οι Μακεδόνες προχωρούν στην εκλογή πληρεξουσίου των για να σταλεί στο Νότο. Το πληρεξούσιο έγγραφο με ημερομηνία αωκα΄ (1821) 3 Οκτωβρίου, έχει σωθεί και έχει ως εξής:
- «Αναφέρουμε προς την Εκλαμπρότητά σας ότι λάβαμε το υψηλό σας γράμμα και χαρήκαμε πολύ όταν το είδαμε, όπου ο Θεός οικονόμησε και ξαναέστειλε τέτοιον ηγεμόνα, για να βοηθήσει και να υπερασπιστεί τους αδύνατους χριστιανούς, ενδυναμώνοντας τους κατά των απίστων τυράννων.
Γι’ αυτό και εμείς που βρισκόμαστε στην ανατολικομεσημβρινή Μακεδονία κατά την υψηλή σας προσταγή, διορίζουμε με κοινή γνώμη τον Νικόλαο Κασομούλη επίτροπό μας … τον οποίο έχουμε όλοι μικροί και μεγάλοι δικό μας πρόσωπο και τέλειο οικοκύρη στο να αποφασίσει για όσα τον προστάξετε.
Αυτά και υποκλινόμαστε. Όλοι οι επίτροποι του κοινού Μακεδόνες».
Πληρεξούσιος όλων των Μακεδονικών πόλεων ορίζεται λοιπόν ο Σιατιστινός Νικόλαος Κασομούλης, μυημένος στη Φιλική Εταιρία στα 20 του χρόνια. Μυήθηκε στη Σμύρνη, όπου βρέθηκε για λίγο επιστρέφοντας από εμπορικό ταξίδι στην Αίγυπτο ως εκπρόσωπος του πατέρα του. Η έδρα της επιχείρησης ήταν στις Σέρρες.
Στα στρατιωτικά ενθυμήματά του ο Κασομούλης αναφέρεται λεπτομερώς σε τόπους αποφάσεων, σε πρόσωπα και γεγονότα.
Στο Νότο όπου μεταβαίνει επικεφαλής αντιπροσωπείας αρματολών, που γνωρίζουν τη Μακεδονία, συμμετέχει στην κατάρτιση του γενικότερου σχεδίου για το 1822 και ειδικότερα του μέρους του σχεδίου, που καταρτίστηκε για την επανάσταση της Μακεδονίας, στο επιτελικό γραφείο του Δημητρίου Υψηλάντη.
Το γενικό σχέδιο, προέβλεπε συνδυασμένες δράσεις Βορρά και Νότου για τις αρχές του 1822 όπως:
- Κίνηση στα Δυτικά, από το Μεσολόγγι, εκστρατευτικού Σώματος με ταυτόχρονη επανάσταση της Ηπείρου.
- Κίνηση του στόλου στα νησιά, επανάσταση της Χίου.
- Κίνηση εκστρατευτικού σώματος στα Ανατολικά με τα Κορινθιακά και Στεριανά στρατεύματα προς Μακεδονία, επανάσταση των Μακεδονικών πόλεων και του Ολύμπου.
Η Μακεδονική αντιπροσωπεία ζήτησε από τον Υψηλάντη:.
- Ορισμό στρατιωτικού αρχηγού
- Αποστολή κανονιών και μπαρουτιού
- Σχέδιο δράσης.
Σε ερώτηση του Υψηλάντη σε ποια δύναμη επαναστατών μπορεί να υπολογίζει η επανάσταση, η απάντηση ήταν σαφής. 5000 γερά ντουφέκια.
Σε επανωτές συσκέψεις σχεδιάζεται η επανάσταση της Μακεδονίας επί χάρτου. Αντίγραφο του χάρτη, υπομνηματισμένο, έφτασε από τον Διαμαντή Νικολάου στους οπλαρχηγούς Αναστάσιο Καρατάσσο, Αγγελή Γάτσο και τον άρχοντα Ζαφειράκη. Έχει δημοσιευθεί από τον Μισυρλή.
Τι προέβλεπε το σχέδιο:
-Κλείσιμο όλων των περασμάτων στη Μακεδονία, ώστε να μη μπορούν να περάσουν οι Τουρκικές ενισχύσεις.
- Υποστήριξη της επανάστασης της Χαλκιδικής με αποστολή Ολυμπίων και Ναουσαίων. Για τον σκοπό αυτό διατέθηκε και οικονομική ενίσχυση στον Διαμαντή Νικολάου. Από τη Νάουσα έλαβε μέρος στην προς την Χαλκιδική βοήθεια ο Μιχαήλ Στ. Κούμτσης.
- Σύμπραξη Ολυμπίων και Ναουσαίων στην επιχείρηση κατάληψης της Βέροιας.
- Καιρός εκδήλωσης των επαναστάσεων του Ολύμπου και των Μακεδονικών πόλεων ορίζεται η Άνοιξη του 1822.
- Ο Βορράς οφείλει να κρατήσει μέχρι να φτάσουν τα εκστρατευτικά σώματα, που και αυτά θα ξεκινούσαν την Άνοιξη. Στα εκστρατευτικά σώματα θα στρατηγούσαν στη μεν Δύση ο Δημήτριος Υψηλάντης στη δε Ανατολή ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, ο οποίος έγραψε στον Καρατάσσο να είναι έτοιμος να κηρύξει την επανάσταση, όταν αυτός μπει στο Ζητούνι (Λαμία).
Καλός σχεδιασμός.
Η επανάσταση στη Μακεδονία θα λειτουργούσε επιθετικά για την απελευθέρωσή της, αλλά και ανασχετικά για την ανακούφιση του Νότου. Δεν χρειάζεται να είναι κάποιος στρατιωτικός για να καταλάβει το ρόλο του αναχώματος που σχεδιάστηκε. Αλλιώς, ανεμπόδιστη πλημμυρίδα τουρκικού στρατού θα κατέβαινε να καταπνίξει την επανάσταση στην Πελοπόννησο στα γεννοφάσκια της.
Ο Δημήτριος Υψηλάντης ορίζει αρχηγό της επανάστασης στη Μακεδονία τον υπασπιστή του Γρηγόριο Σάλα. Ικανοποιεί το αίτημα να δοθούν κανόνια δίνοντας κανόνια από τα κυριευμένα στην Τριπολιτσά και Πολωνούς φιλέλληνες πυροβολητές. Για την συμπλήρωση της αποστολής διατίθενται και δύο Γάλλοι αξιωματικοί φιλέλληνες, που ήταν στη διάθεση του Υψηλάντη.
Επί πλέον, εφοδιάζει τον Κασομούλη με συστατικές επιστολές προς τους προκρίτους των νησιών με την παραγγελία στους προκρίτους να σταθούν αρωγοί στον αγώνα της Μακεδονίας.
Η αποστολή υπό τον Σάλα και Κασομούλη, μαζί με τους φιλέλληνες φτάνει στα νησιά περί το τέλος του Οκτωβρίου του 1821. Χρόνος υπήρχε, αλλά δεν περίσσευε.
Στα νησιά τα πράγματα δεν πήγαν καλά. Δεν θα σας κουράσω με λεπτομέρειες. Τέσσερες μήνες διέτριψε στα νησιά η αποστολή των Μακεδόνων. Αποτέλεσμα: Όλο και όλο δυο καράβια με κάποια εφόδια και λίγους νησιώτες εθελοντές, ανάμεσά στους οποίους και ο ιεροφιλόσοφος Θεόφιλος Καΐρης, χωρίς όμως τον αρχηγό, φτάνουν μια μέρα μετά την επανάσταση της Νάουσας στο Ελευθεροχώρι της Πιερίας.
Τα καράβια έρχονται το ένα το πρωί με τον υπασπιστή του Σάλα Νικόλαο Κανούση και το δεύτερο το απόγευμα με τον Νικόλαο Κασομούλη.
Ο Κανούσης, από ότι φαίνεται από τα γραπτά του Κασομούλη είχε πάρει τις σημαίες και την προκήρυξη του Υψηλάντη και ανέβηκε στη Νάουσα. Στην ιστορία της επανάστασης του Κοκκίνου, αναφέρεται ότι ο Κανούσης ήταν παρών στη Νάουσα και έβγαλε επαναστατικό λόγο την ημέρα της Ορθοδοξίας, πράγμα που δεν είναι βέβαιο. Βέβαιο είναι ότι ο Τάσος Καρατάσσος μόλις πληροφορήθηκε την άφιξη του πρώτου πλοίου στέλνει μήνυμα προς τον Κασομούλη να βομβαρδίσει με τα πλοία το λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Ο Κασομούλης εκτέλεσε την εντολή από σεβασμό που έτρεφε προς τον Καρατάσσο, αν και, όπως γράφει ο ίδιος, δεν είχε νόημα αυτός ο βομβαρδισμός. Παράλληλα έσπευσε να ειδοποιήσει τις άλλες πόλεις να μη βιαστούν να επαναστατήσουν μέχρι να έρθει ο αρχηγός.
Η Νάουσα σε έξαψη πατριωτική, μετράει τους ένοπλους επαναστάτες και τους κατατάσσει σε επί μέρους μονάδες με διοικητές εκλεκτούς καπεταναίους. Είναι άξιο προσοχής ότι το άθροισμα των ενόπλων καλύπτει τις 5.000 άνδρες, πολλοί των οποίων ήταν εμπειρότατοι αγωνιστές που υπερασπίστηκαν επί έτη, από το 1795 και εξής, μέχρι το 1806 τη Νάουσα από τις επιδρομές του Αλή Πασά, αλλά και επίκουροι από τις γύρω περιοχές. Ο κατάλογος των αγωνιστών με τους αρχηγούς τους έχει ως εξής:
Πιστοί στην εφαρμογή του σχεδίου οι υπεύθυνοι της επανάστασης της Νάουσας με ξεχωριστή συνέπεια οργανώνουν την κατά της Βεροίας επίθεση. Δύναμη 1700 ανδρών ξεκινάει για την κατάληψη της πόλης. Στην επιχείρηση, όπως ήδη λέχθηκε, θα λάβαιναν μέρος και οι Ολύμπιοι. Σώθηκε επιστολή προς τους Διαμαντή Νικολάου και Γούλα Δράσκου, με ημερομηνία 8 Μαρτίου1822, που έχει ως εξής:
«Σε λίγες μέρες ελπίζουμε να ανταμώσουμε στη Βέροια και όλοι μαζί με προταγμένο τον τίμιο σταυρό να εκστρατεύσουμε κατά του Αμπού Λουμπούτ και της Θεσσαλονίκης, την οποία μη αμφιβάλλετε Μακεδόνες, απόγονοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου, θα καταλάβουμε γρήγορα».
Ο Διαμαντής Νικολάου απαντάει με μήνυμα στον Καρατάσσο, που με τον Ζαφειράκη βρίσκονται καθοδόν προς τη Βέροια, ότι δεν θα συμμετάσχει στην επιχείρηση, περιμένει την άφιξη του αρχηγού Σάλα.
Τα γεγονότα είναι γνωστά. Πολλοί Βεροιείς μυημένοι στην επανάσταση συνελήφθησαν από τους Τούρκους και είχαν άσχημο τέλος.
Ακολούθησε η μάχη στο μοναστήρι της Παναγίας Δοβρά, στο οποίο οχυρώθηκαν 700 Ναουσαίοι υπό τον Καρατάσσο. Έπεσαν επάνω τους κατά κύματα πάνω από 7.000 Τούρκοι. Φονικότατη μάχη, που έδειξε ότι οι επαναστάτες της Νάουσας είναι αξιόμαχοι και μπορούν να αντιμετωπίζουν πολλαπλάσιες αριθμητικά, έως και δεκαπλάσιες, δυνάμεις.
Ακολούθησαν περιμετρικά της Νάουσας σκληροί αγώνες. Ο Λουμπούτ ταπεινώθηκε κατ’ επανάληψη. Είχε όμως το πλεονέκτημα να αναπληρώνει τις μεγάλες απώλειές του και να διατηρεί δύναμη πάνω από 20.000 στρατό.
Η λαϊκή μούσα, στα χρόνια του Αλή πασά τραγούδησε:
- Βάστα καημένη Νιάουστα τ’ Αλή πασά τ’ ασκέρι
Πως το βαστούν τα Γιάννινα χειμών’ και καλοκαίρι.
- Τι να βαστάξω η ορφανή και τι να νταγιαντήσω
Δεν πολεμούνε κλεφτουριά αλλ’ ούτε και Ζορμπάδες,
Μον’ πολεμάει Αλή Πασάς με δεκαοχτώ χιλιάδες
Δεν είναι μια δεν είναι δυο δεν είναι τρεις και πέντε
Μον’ είναι μήνες τέσσερες και μέρες δεκαπέντε
Άιντε ντελή Ζαφείρη μου Μπράχο και Κωνσταντίνε μου.
- Βάστα καημένη Νάουσα τ’ Αλή πασά τ’ ασκέρι…
- Τι να βαστάξω η ορφανή…
Η ίδια εικόνα του 1806 και στο 1822.
Ορφανή, μόνη, η Νάουσα πόσο να βαστάξει. Στο Νότο οι περί τον Μαυροκορδάτο και οι δυνατοί της Πελοποννήσου και των νησιών, ορέγονται την εξουσία και κινούνται ως να έχει τελειώσει ο πόλεμος. Οι εκστρατείες προς τον βορρά καθυστερούν. Τελικά, στη Δυτική εκστρατεία αποφασίζεται να στρατηγήσει ο Μαυροκορδάτος, ενώ η Ανατολική εκστρατεία ματαιώνεται. Μάταια ο Υψηλάντης ικετεύει τη βουλή να επισπευτεί η βοήθεια στην επανάσταση Ολύμπου- Νάουσας. Μην αφήσουμε, λέγει, τόπους και άνδρες γενναίους να πάθουν κάτι κακό, Το γνωρίζετε ότι από εμάς οργανώθηκε η εκεί επανάσταση. Τα πρακτικά έχουν δημοσιευτεί.
Ο Όλυμπος κράτησε μέχρι το Πάσχα. Ο Σάλας αποβιβάστηκε στο Ελευθεροχώρι στις 12 Μαρτίου. Πολύ αργά. Συνέχισε τις εχθροπραξίες περί τον Κολινδρό, υποχώρησε και οχυρώθηκε στην Μηλιά. Εκεί το σώμα των επαναστατών διαλύθηκε. Σάλας και Κασομούλης από διαφορετικούς δρόμους με του λίγους οπαδούς που τους απέμειναν έφτασαν καταπονημένοι αρχές Μαΐου στην Κόρινθο. Ο Διαμαντής Νικολάου κατευθύνθηκε προς Νάουσα και μπήκε στην πόλη στις 2 Απριλίου, Κυριακή, ημέρα του Πάσχα.
Η Νάουσα κράτησε λίγες μέρες ακόμη. «Έπεσαν πάνω της όλα τα στρατόπεδα των Τούρκων». Πολιορκούμενη αντιστάθηκε με επιτυχία σε ημερήσιες και νυχτερινές επιθέσεις του εχθρού μέχρι την αποφράδα ημέρα που η πύλη του Αγίου Γεωργίου άνοιξε από μέσα. Ήταν ξημερώματα της Πέμπτης προς Παρασκευή της Διακαινησίμου. Τα όσα ακολούθησαν είναι λίγο ως πολύ γνωστά. Στη Νάουσα αναβιώνει το Αρκάδι, το Ζάλογγο, ενώ η έξοδος από τον Πύργο του Ζαφειράκη θα σταθεί προηγούμενο για την έξοδο του Μεσολογγίου.
Μέσα στην πόλη έγιναν πολλά. Σκληρές οδομαχίες, αντίσταση αγωνιστών που υπερασπίζονταν μέχρις εσχάτων τις οικογένειές τους, φονικότατες καταδρομές, στις οποίες ο Λουμπούτ έχασε δυο στρατηγούς του, σφαγές, δηώσεις, εμπρησμοί και τέλος η σφαγή υπερδισχιλίων αμάχων ανδρών στο Κιόσκι της Νάουσας. Τους ρωτούσε ο δικαστής έναν προς ένα, αλλάζεις την πίστη σου για να σώσεις τη ζωή σου; Η απάντηση ήταν αρνητική.
Τα ζωγρηθέντα γυναικόπαιδα οδηγήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα. Τα παζάρια ξεκίνησαν από τη Βέροια και έφτασαν μέχρι την Ανατολή. Ενώ μια δύναμη 800 αρματωμένων ανδρών από τους 5.000 υπερασπιστές της πόλης κατευθύνθηκε προς Νότο. Δεν τα έβαλαν κάτω. Μαζί με τους αγωνιστές της Στερεάς Ελλάδας και της Πελοποννήσου αγωνίστηκαν σε στεριά και θάλασσα μέχρι και την τελευταία μάχη της επανάστασης, τη μάχη της Πέτρας. Ένα μεγάλο μέρος της δόξας της αναγέννησης της Πατρίδας τους ανήκει.
Φίλοι γονείς, αγαπητοί μου μαθητές,
Το σύμβολο Νάουσα, δεν είναι σύμβολο τιμής και δόξας για τη σημερινή μόνο Νάουσα ή την Ημαθία. Είναι σύμβολο διαχρονικό που τιμά το γένος. Οφείλουμε πολλά σε όσους θυσιάστηκαν για να ζούμε εμείς σήμερα ελεύθεροι. Μια επίσκεψη στη θέση Στουμπάνοι, της Αράπιτσας είναι πολύ διδακτική.
Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου