Ο Τάσος Καραμπατζός για το δρώμενο της Νάουσας

Στη Νάουσα, η Αποκριά είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το δρώμενό της που είναι το έθιμο του Γενίτσαρου και της Μπούλας. Ένα έθιμο με βαθιές ρίζες στην ιστορία της Ηρωϊκής Πόλης της Νάουσας, που στο πέρασμα της μακραίωνης ιστορίας του ενσωμάτωσε στοιχεία της τοπικής

παράδοσης και των ηρωικών αγώνων της. Να τονίσω βέβαια, ότι η Νάουσα είναι η μόνη «Ηρωϊκή» πόλη στην Ελλάδα, αναγνωρισθείσα έτσι το 1955, για τους αγώνες της κατά των Οθωμανών και για το Ολοκαύτωμά της το 1822. Το δρώμενό της, λέγεται ότι ανάγεται στα χρόνια του Θεού Διόνυσου και σε τελετές μύησης που γίνονταν την εποχή της άνοιξης κατά τα Ανθεστήρια κλπ. Την μεγαλύτερη ακμή του, γνώρισε στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα, φτάνει δε αναλλοίωτο μέχρι τις μέρες μας.
Σχετικά με την ονομασία του δρώμενου, δηλ. αν είναι «Γενίτσαροι» ή «Μπούλες», υπάρχει ένας ανοιχτός διάλογος εδώ και δεκαετίες. Σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί κατά καιρούς, ο όρος προέρχεται από το τουρκικό «Γενί –Τσερί» που σημαίνει «Νέος στρατός». Για μένα, σεβαστές είναι και οι δύο απόψεις οι οποίες τεκμηριώνονται πειστικά εκατέρωθεν. Η ίδια η «παράδοση», μας φέρνει στο σήμερα και με τις δύο ονομασίες. Επ’αυτού, ως δημοτική αρχή το 2008 και επιδιώκοντας να αναδείξουμε περαιτέρω το δρώμενο της πόλης μας, αφενός μεν εντάξαμε σε ευρωπαϊκό πρόγραμμα και ολοκληρώσαμε την αξιοποίηση -ανακαίνιση του κτηρίου «Σουσαμόμυλος Μάκη» που ανήκει στον «Όμιλο Γενίτσαροι και Μπούλες» ώστε να έχει το δικό του «σπίτι», αλλά και για να δώσουμε μια επιστημονική απάντηση περί της ορθής ονομασίας του δρώμενου, αναθέσαμε το 2013 ειδική Ιστορική-Λαογραφική Μελέτη στο ΑΠΘ. Επικεφαλής της Ομάδας μελετητών ήταν η εγνωσμένης αξίας καθηγήτρια κ. Ελεωνόρα Σκουτέρη. Το πόνημα –μελέτη που ολοκληρώθηκε τον Αύγουστο του 2014 και το παραδώσαμε στο Δήμο Νάουσας, αφού έλαβε υπόψη του όλες τις «εκδοχές», ανέτρεξε σε αρχεία, δεκάδες συνεντεύξεις, αναφορές, κείμενα, άρθρα, παλιά έγγραφα, εφημερίδες κλπ. κατέληξε τελικά ότι από τα βάθη των ιστορικών χρόνων μέχρι σήμερα, χρησιμοποιούνται και οι δύο όροι. Εγώ τουλάχιστον, σεβόμενος όλους του συμπολίτες που έχουν ασχοληθεί σε βάθος με το θέμα, θα μείνω σ’ αυτό που κατέγραψαν οι «ειδικοί».
Έτσι λοιπόν, σε αντίθεση με την γενικότερη "αταξία" που επικρατεί τις μέρες αυτές, το «Αποκριάτικο Δρώμενο» της Νάουσας το χαρακτηρίζει η πειθαρχημένη, τυποποιημένη και εξαιρετικής αισθητικής εμφάνιση των συμμετεχόντων. Το ντύσιμο, το μάζεμα, το προσκύνημα, το δρομολόγιο, η μουσική, οι χοροί, τα όργανα και όλοι οι συμμετέχοντες, κρατούν εδώ και αιώνες τις ίδιες αξίες και τους ίδιους σταθερούς κανόνες. Αυτό είναι, που το κάνει και εντελώς ξεχωριστό και δίνει αν θέλετε μια άλλη «ταυτότητα» στον πολιτισμό της Νάουσας. Και εμείς όλοι, οι επίγονοι, οφείλουμε να το προστατέψουμε και να το διατηρήσουμε αναλλοίωτο στο διάβα των χρόνων. Κορυφαία «ευθύνη» ως προς αυτό- κατά τη γνώμη μου- έχει πρωτίστως ο ίδιος ο Δήμος της Νάουσας γιατί μιλάμε για «Δρώμενο της Νάουσας» και βέβαια ο «Όμιλος Γενίτσαροι και Μπούλες», η «Λεβεντιά», ο «Νταβέλης» και άλλοι που αγωνιούν, προσπαθούν και δραστηριοποιούνται επ’αυτού. Θα πρέπει να υπάρχει επομένως, αυστηρή εφαρμογή του «τυπικού» και όλης της «Ιεροτελεστίας». Γιατί η όλη ακολουθούμενη διαδικασία –τελετουργικό, παραπέμπει σε Μύηση. Θα‘κανα δε και μια πρόταση: Για να μην έχουμε διάφορες «ερμηνείες» ή και έριδες πολλές φορές περί του τρόπου τέλεσής του, θα ήταν καλό ο ίδιος ο Δήμος να αναλάβει την «Προεδρεία», καθόσον πρόκειται για ΔΡΩΜΕΝΟ ΤΗΣ ΝΑΟΥΣΑΣ, οι δε Σύλλογοι να συνδράμουν ως πρωταγωνιστές αλλά και αρωγοί στην τέλεσή του, τη διατήρηση και την περαιτέρω ανάδειξή του.
Θα πρέπει επίσης να τονίσω, ότι στο δρώμενο παίρνουν μέρος μόνο νεαροί άνδρες, ανύπαντροι τα παλαιότερα χρόνια. Ο Γενίτσαρος ή Μπούλα, ο περήφανος αυτός χορευτής- αγωνιστής της λευθεριάς, με την πλούσια φουστανέλα του με 400 πτυχές-πιέτες (όσες και τα χρόνια της σκλαβιάς), με τα πολλά και πανάκριβα ασημικά στο στήθος και στην πλάτη, την μακριά σιδερένια «πάλα» (σπαθί) και τον κέρινο "πρόσωπο", είναι ο Πρωταγωνιστής. Ρόλο επίσης, διαδραματίζει και η «νύφη» που την υποδύεται άνδρας, χωρίς να τη γελοιοποιεί, με φαρδιά φουστάνια και "πρόσωπο" στολισμένο με τούλια και λουλούδια. Τα παιδιά που προπορεύονται του μπουλουκιού –και είναι πολύ συγκινητικό που ήδη αγαπούν το δρώμενο και συμμετέχουν κατά εκατοντάδες- αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του. Στο τέλος της πομπής η μουσική, ο ζουρνάς και το νταούλι, αλλά και πολλοί συνοδοί κυρίως παλιοί χορευτές.
Την Κυριακή νωρίς το πρωί, με τελετουργικό τρόπο αρχίζει το ντύσιμο. Είναι μια διαδικασία πολύωρη. Σε κάθε σπίτι οι οικείοι και οι συγγενείς, μαζεύονται για το ντύσιμο. Τα παλαιότερα χρόνια, το ντύσιμο διαρκούσε όλη νύχτα. Και το πιο δύσκολο κομμάτι του ήταν το ράψιμο των παλιών νομισμάτων στο θώρακα (ως σιδερένια «λέπια» για να εξοστρακίζονται οι σφαίρες κατά τον πόλεμο για τη λευτεριά). Τα τελευταία χρόνια, απλοποιήθηκε και είναι έτοιμα ραμμένα σε γιλέκο. Το ενδιαφέρον όλων εντοπίζεται βέβαια στην άψογη εμφάνιση του Γενίτσαρου και της νύφης. Η στολή, είναι πολεμική. Είναι πανέμορφη, πολύ πλούσια και εντόνως επιβλητική. Τα βασικά της στοιχεία είναι ο «πρόσωπος» (στη Νάουσα το λέμε έτσι και όχι «το πρόσωπο») που είναι η μάσκα με το τσιγκελωτό μουστάκι να δείχνει τη γονιμότητα, το ταράμπουλο (ή ζωνάρι) που δένεται στο κεφάλι, η φουστανέλα, τα ακριβά ασημικά, η κοντέλα με τα μανικάκια, το μαφέσι, το μαντήλι, οι μπέτσφες και οι βοδέτες, τα τσαρούχια κλπ. Σε όλη δε τη διαδικασία, κυρίαρχο ρόλο έχουν τα τοπικά παραδοσιακά μας τραγούδια-χοροί (π.χ. η Παπαδιά, ο Νταβέλης, ο Σωτήρης, ο Νιζάμικος χορός κλπ). Η νύφη χορεύει πάντα τον τοπικό και πολύ λυπητερό σκοπό για τον Χαλασμού της Νάουσας, τη γνωστή «Μακρυνίτσα».
Τα όργανα (ο ζουρνάς με το νταούλι), από νωρίς θα αρχίσουν το «μάζεμα» του μπουλουκιού, να συγκεντρώνουν δηλαδή ένα –ένα όλα τα μέλη της ομάδας, πηγαίνοντας από σπίτι σε σπίτι μέχρι να πάρουν τελευταίο τον Αρχηγό του μπουλουκιού. Και είναι ιδιαίτερα συγκινητική η στιγμή του αποχαιρετισμού του χορευτή –αγωνιστή από τους οικείους του, καθώς βγαίνοντας από την αυλόπορτα, κάνει το σταυρό του, ασπάζεται ένα -ένα τα δικά του πρόσωπα και ενσωματώνεται πλέον στο υπόλοιπο μπουλούκι. Αυτή η στιγμή του «αποχαιρετισμού», είναι και η πιο δύσκολη. Είναι η ώρα που τα χείλη σφίγγουν. Η πίστη και το πάθος για τη λευτεριά, μοναδικά. Εκείνη την ώρα οι καρδιές σπάνε. Τα δάκρυα στα μάτια, κυλάνε μόνα τους. Το παλληκάρι μας φεύγει! Κι αυτό το φευγιό για τον αγώνα, μπορεί να σημαίνει τη μη επιστροφή του. Ίσως να είναι και το ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ …..
Αφού μαζευτεί το μπουλούκι, σε πομπή και χωρίς να χορεύουν, φθάνουν λίγο πριν το μεσημέρι στο Δημαρχείο. Εδώ θα γίνει το «προσκύνημα», θα πάρει δηλαδή ο αρχηγός την «άδεια» από τον Δήμαρχο να τελεστεί το έθιμο, να γυρίσουν χορεύοντας τους δρόμους της πόλης. Αυτή είναι επίσης μια ξεχωριστή στιγμή, διότι μας γυρίζει αιώνες πίσω, όταν στη θέση του δημάρχου ήταν ο εδώ τοποτηρητής των Οθωμανών λεγόμενος «Μουδήρης». Και για να τελεστεί το δρώμενο, έπρεπε να εγκρίνει ο ίδιος, αφού πρώτα «ελέγξει» τον αρχηγό του μπουλουκιού που του αποκαλύπτονταν βγάζοντας τον «πρόσωπό του» και δύο –τρείς επίσης από τους προκρίτους της πόλης οι οποίοι τον διαβεβαίωναν ότι θέλουν την άδεια να τελέσουν το δρώμενο και όχι να κάνουν κάποια …ανταρσία. Βέβαια, τις περισσότερες φορές, πολλοί αποχωρούσαν εντέχνως από το μπουλούκι και αντί να τελέσουν το δρώμενο, …τελούσαν καθήκοντα επανάστασης κατά των Τούρκων κατακτητών!
Στη συνέχεια, η «νύφη» που συνοδεύει τον αρχηγό στο δημαρχείο, υποκλίνεται, φιλά το χέρι του δημάρχου, ενώ οι Γενίτσαροι έξω θα γείρουν πίσω το κορμί τους και θα τινάξουν αγέρωχα το στήθος τους. Μόλις δοθεί η άδεια, θα βγάλουν τις πάλες από τα θηκάρια και θα ξεκινήσουν με πρώτο σκοπό τη «Ρόϊδο» και αμέσως μετά τον Θούριο του Ρήγα: «Ως πότε Παλληκάρια», για να ξεκινήσουν μετά τις καθορισμένες «πατινάδες» (από το πατώ+άδω), από γειτονιά σε γειτονιά και σε αυστηρά καθορισμένο δρομολόγιο (Δημαρχείο, Τριόδι, «πλατεία Καμένα», «Πουλιάνα», «Μπατάνια, «Πάρκο- Χώρος Θυσίας Ηρώων», Άγιος Γεώργιος κλπ. -Στι