O πανηγυρικός της 25ης Μαρτίου στον Παλαιό Μητροπολιτικό Ναό Βέροιας, από τον Φώτη Κουτσουπιά

Το 1821 συντελέστηκε η Ανάσταση του Γένους. Ο νέος θρίαμβος του Ελληνισμού. Και είναι πολύ δύσκολο να μιλήσει κανείς μέσα σε δέκα λεπτά για τα φαινόμενα εκείνα, που τον γέννησαν και που τον ρίζωσαν. Για τις θύελλες, που πήγαν να τον θερίσουν. Για τις γιγάντιες μορφές της νέας ιστορίας μας, που έφτασαν σε πράξεις αντάξιες των θρυλικών προγόνων. Για τους υπόδουλους Έλληνες, που πρώτοι αυτοί, από όλους τους ραγιάδες των Βαλκανίων, με
δικές τους δυνάμεις, αψήφησαν τη δύναμη της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και σήκωσαν το ανάστημά τους.
Στο διάβα των τεσσάρων αιώνων της σκλαβιάς, ο ελληνισμός επέδειξε απίστευτη αντοχή και καρτερία. Το θαύμα της επιβίωσής του οφείλεται πρωτίστως στην άρρηκτη σχέση του με την Εκκλησία. Φράγμα ανάσχεσης των πιέσεων υποταγής και αφομοίωσης η Εκκλησία, γίνεται το καταφύγιο όλων των Ελλήνων. Οι πρώτοι δάσκαλοι του Γένους που κρατάνε ακοίμητο τον πόθο για ελευθερία είναι κληρικοί.
Αργότερα, οι οργανωμένες προσπάθειες διεξαγωγής του Αγώνα, ξεκινούν από τους κόλπους της Εκκλησίας. Και η προσφορά της ολοκληρώνεται με την ιερότερη των προσφορών: Χιλιάδες κληρικοί δίνουν τη ζωή τους για την ελευθερία.
Αρχές 18ου αιώνα. Ο απόηχος των λόγων του τραγικού Κωνσταντίνου Παλαιολόγου για την Πόλη «ελπίδα και χαρά όλων των Ελλήνων», γίνεται τώρα σάλπισμα αφύπνισης ηχηρό. Η Ευρώπη της διανόησης ανακαλύπτει την αγνοημένη και περιφρονημένη Ελλάδα, θαυμάζει το ιστορικά φορτισμένο τοπίο της, βλέπει στα αρχαία ερείπια το μεγαλειώδες παρελθόν της, θλίβεται για το κατάντημά της.
Συνάμα όμως οι ξένοι αφουγκράζονται «τη στιγμή, που μία από τις πιο όμορφες χώρες του κόσμου, η πιο πλούσια σε πολιτιστική κληρονομιά, θα αποσπαστεί από την οθωμανική κυριαρχία. Σε κάθε πλευρά, η επανάσταση κινεί τις πολεμικές σημαίες. Μια κυριαρχία που βασίζεται στη βία, δεν μπορεί να κρατήσει την επαφή με τα φώτα του πολιτισμού. Θα εξαφανιστεί».
Μια σειρά διεργασιών, συνειδησιακών, πνευματικών και οικονομικών, επιτάχυνε τα γεγονότα. Οι κοινότητες εκμεταλλεύονται τα προνόμια που από ανάγκη τους παραχωρεί ο κατακτητής και αποκτούν σχετική αυτονομία.
Στη θάλασσα οι Έλληνες καπετάνιοι κυριαρχούνε. Συσσωρεύουν πλούτο και προάγουν τον τόπο τους σε κέντρο στρατιωτικής δύναμης.
Στις παραδουνάβιες ηγεμονίες και στις μεγάλες πόλεις της Δυτικής Ευρώπης, το ελληνικό στοιχείο ανθεί. Οι εύποροι Έλληνες δαπανούν μεγάλα ποσά για να κτίσουν σχολεία, να αγοράσουν και να τυπώσουν βιβλία.
Η συνειδητοποίηση της κοινής καταγωγής και των κοινών επιδιώξεων, της κοινής πίστης και της κοινής γλώσσας, αποτελεί όρο εθνικής συνέχειας.
Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός το αντιλαμβάνεται και οργώνοντας την Ελλάδα νουθετεί: «Να σπουδάζετε τα παιδιά σας, να μαθαίνουν Ελληνικά, διότι και η Εκκλησίας μας είναι ελληνική και το Γένος μας είναι ελληνικό».
Η πανωλεθρία του 1770 στα ορλωφικά, δίδαξε στους Έλληνες πόσο μάταιο είναι να αναμένουν την ξένη υποστήριξη. Και τα ανοργάνωτα επαναστατικά κινήματα που πνίγηκαν στο αίμα, τους έμαθαν πόσο σημαντική είναι η σωστή προετοιμασία για τον ξεσηκωμό.
Αρχές 19ου αιώνα. Ο απανταχού ελληνισμός είναι έτοιμος να δεχτεί το επαναστατικό κήρυγμα. Η Φιλική Εταιρεία ξεκινάει το μεγάλο έργο του προσηλυτισμού και της οργάνωσης. Ιδρύεται στην Οδησσό στα 1814 και γίνεται ορμητικό ποτάμι. Αγκαλιάζει όλους τους Έλληνες, όπου γης και όποιας κοινωνικής τάξης. Απλώνεται από την κυρίως Ελλάδα μέχρι την καθ’ ημάς Ανατολή, από την Κωνσταντινούπολη μέχρι την ακριτική Τραπεζούντα. Διαδίδεται σαν υπόκωφο βουητό η φήμη μιας υψηλά ιστάμενης Αρχής. Το όραμα του Ρήγα γίνεται τραγούδι, γίνεται Θούριος, διαπερνά τα βουνά και τα διάσελα της Βαλκανικής, συγκινεί και ριγεί τους ραγιάδες.
Η μεγάλη στιγμή φτάνει. Στη θάλασσα, τα εμπορικά των καραβοκύρηδων μετατρέπονται σε πολεμικά.
Στην στεριά, οι απροσκύνητοι Έλληνες, παίρνουν τα βουνά και γίνονται κλέφτες. Μαζί και οι Αρματολοί, οι μισθωτοί της τουρκικής εξουσίας. Την ώρα αυτή, οσμίζονται το αεράκι που τους σπρώχνει προς την απογείωση της ιστορικής τους μοίρας. Συνεργάζονται με τους κλέφτες και γίνονται το κύριο σώμα αντίστασης στον κατακτητή.
Ο γενναίος Υψηλάντης ξεκινάει τον ξεσηκωμό από τη Μολδοβλαχία. Ο Ιερός Λόχος γράφει εκεί το πρώτο επεισόδιο του Αγώνα, τραγικό και ηρωικό προοίμιο των όσων ακολούθησαν.
Τελικά η Επανάσταση ξεσπά στην Πελοπόννησο. Ως ορόσημο επιλέγεται η 25η Μαρτίου, μέρα συμβολική, διπλά χαρμόσυνη. Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου σήμανε και τον Ευαγγελισμό του Έθνους. Ανοιχτά πλέον οι Έλληνες διατρανώνουν προς όλους την απόφασή τους, να ελευθερωθούν ή να πεθάνουν.
Στα πολεμικά γεγονότα που ακολουθούν, συντελούνται πράξεις ασύλληπτες για τον κοινό νου. Στη μακραίωνη ελληνική ιστορία, προστίθενται αθρόα νέες μορφές ηρώων και μαρτύρων. Μέσα στο καμίνι της μεγάλης φωτιάς, οι απλοί άνθρωποι αναδεικνύονται πολέμαρχοι και στρατηγοί.
Νέες Θερμοπύλες στο Μανιάκι, νέες Σαλαμίνες στη Χίο. Παντού ολοκαυτώματα και νίκες, καταστροφές και θρίαμβοι. Ο Σαμουήλ ανατινάζει το Κούγκι κάνοντας την εκκλησία μνήμα του.
Ο Αθανάσιος Διάκος θυσιάζεται στην Αλαμάνα, δηλώνοντας στον Πασά που τον απειλεί με φρικτά βασανιστήρια πως «η Ελλάδα έχει κι άλλους Διάκους». Για το χαμό του παίρνει εκδίκηση ο Ανδρούτσος με μια χούφτα αγωνιστές στο χάνι της Γραβιάς.
Η Επανάσταση στεριώνει με την άλωση της Τριπολιτσάς και με την καταστροφή του Δράμαλη στα Δερβενάκια, κατορθώματα του θρυλικού Κολοκοτρώνη.
Η πρωτοφανής σε αγριότητα σφαγή στη Χίο και τα Ψαρά, προκαλεί τους μπουρλοτιέρηδες, Κανάρη, Μιαούλη, Παπανικολή σε πράξεις παράλογης τόλμης.
Ο Μάρκος Μπότσαρης σχίζει το χαρτί της αρχιστρατηγίας που του πρόσφεραν και σκοτώνεται σαν απλός μαχητής.
Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης θριαμβεύει στην Αράχωβα για να πληγωθεί θανάσιμα αργότερα και να πεθάνει ευχαριστημένος, διότι έκανε το χρέος του προς την πατρίδα.
Ο Παπαφλέσσας, ξεσηκωτής και πολιτικός, παπάς και πολεμιστής, αναγκάζει με το θάνατό του τον Αιγύπτιο Ιμπραήμ να τον προσκυνήσει. Ο Μακρυγιάννης, με τη νίκη στη μάχη των Μύλων, δικαιώνεται για την πίστη του και αναφέρει:
«Οι θέσεις μας ήταν αδύνατες και εμείς ήμασταν αδύνατοι. Όμως, είναι δυνατός ο Θεός που μας προστατεύει. Τρώνε από μας και πάλι μένει και μαγιά. Και όταν εμείς οι λίγοι πάρουμε την απόφαση η ελευθερία έρχεται».
Αλλά κι όταν αυτοί οι λίγοι χάνουν, η αυτοθυσία τους συγκλονίζει ολόκληρο τον κόσμο. Οι Σουλιώτες σαν γνήσιοι Έλληνες όλοι, «μικροί και μεγάλοι», δηλώνουν στον Αλή Πασά ότι προτιμούν να σκοτωθούν, παρά να του παραχωρήσουν μια σπιθαμή από τους βράχους της πατρίδας τους.
Οι Σουλιώτισσες περιφρονούν το θάνατο σέρνοντας τον τελευταίο τους χορό στο Ζάλογγο. Στην Αράπιτσα, με τον ίδιο ηρωισμό πεθαίνουν αργότερα οι γυναίκες της Νάουσας. Την ίδια τόλμη δείχνουν και οι Μεσολογγίτες, όταν επιχειρούν την Έξοδο και περνούν στην αθανασία.
Δυστυχώς όμως το ’21 δεν είναι μόνο πεδίο δόξας. Είναι και εξιστόρηση αναρίθμητων ανάξιων γεγονότων. Οι φατρίες, ο εγωισμός, η εμπάθεια, οι τοπικισμοί, η λιποψυχία κάποιων και η ιδιοτέλεια άλλων, μεγέθυναν τις διαφορές σε εμφύλια διαμάχη. Οι διαστάσεις που έλαβε, ήταν τόσο μεγάλες, ώστε να φέρει την Επανάσταση ένα βήμα πριν τη ματαίωσή της.
Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης κρατείται στη φυλακή την ώρα που τα στίφη του Ιμπραήμ καταστρέφουν την Πελοπόννησο. Την ύστατη στιγμή, απελευθερώνεται, διορίζεται γενικός αρχηγός και ανακόπτει την προέλαση του εχθρού.
Η Ναυμαχία του Ναυαρίνου σφραγίζει τη στιγμή που τα γεγονότα δε θα έχουν πια γυρισμό. Ο πρώτος Κυβερνήτης, ο Ιωάννης Καποδίστριας, έρχεται τον Ιανουάριο του 1828. Το νέο ελληνικό κράτος αποτελεί πλέον γεγονός.

Το ’21 ιστορεί διδάγματα αναλλοίωτης αξίας για τους νεώτερους. Διδάσκει την ανεκτίμητη αξία της κοινής πορείας ελληνισμού και Ορθοδοξίας. Διδάσκει ότι η γλώσσα μας και η πολιτιστική μας κληρονομιά, αρχαία, βυζαντινή και νεότερη, είναι δυνάμεις δημιουργίας, διαφώτισης, απελευθέρωσης. Ακόμη διδάσκει, πως, όταν ενωθούν οι Έλληνες, θαύματα πετυχαίνουν, κόντρα σε κάθε λογική αριθμητικής δύναμης και πολεμικού εξοπλισμού. Και αντίθετα, ό,τι ιερό και μεγάλο, μιαίνεται και διαλύεται, μη αντέχοντας στην κατάρα της ξενομανίας και του συνακόλουθου διχασμού.
Σήμερα, που η κληρονομιά μας αμφισβητείται από εχθρούς και φίλους, ενώ η Ιστορία της Μακεδονίας μας γίνεται κλοπιμαίο στα χέρια ανιστόρητων γειτόνων, είναι η ώρα της περισυλλογής και της εγρήγορσης. Εθνική αυτοσυνειδησία, γνώση της ιστορίας μας, όραμα στόχων χωρίς εθνικιστικές εξάρσεις, αλλά με εθνική αυτοπεποίθηση.
Δεν υπάρχει άλλος δρόμος για τον Έλληνα εκτός από το δρόμο του καθήκοντος και της αξιοπρέπειας. Το επιβεβαίωσε ο λαός το 1940, που μέθυσε με το αθάνατο κρασί του ’21.
Στα παζάρια των εθνών, ο Έλληνας είναι καταδικασμένος να ενεργεί έξω από την αγοραία λογική.
«Ο κόσμος μας έλεγε τρελούς, εμείς αν δεν ήμασταν τρελοί, δεν εκάμαμεν την επανάστασιν», είπε ο Γέρος του Μωρηά.
Και ο δικός μας ο Βεροιώτης Δημήτριος Βικέλας επιβεβαίωσε: «Η ελευθερία έπρεπε να ανακτηθεί μόνον όπως ανακτήθηκε, μέσα από μεγάλες θυσίες».