Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΝΑΟΥΣΑΣ
Μαρτυρίες υπάρχουν περισσότερες από
αρκετές που επιβεβαιώνουν την ύπαρξη κεντρικού σχεδιασμού και φανερώνουν τις επί μέρους συμφωνίες για ταυτόχρονη επαναστατική κίνησης της χερσαίας και νησιωτικής Ελλάδας το 1822. Ήπειρος, Μακεδονία, Νησιά σχεδιάστηκε και αποφασίστηκε να επαναστατήσουν ταυτόχρονα, για την αναχαίτιση των Τουρκικών στρατευμάτων και του Τουρκικού στόλου.
Το σχέδιο φέρει την υπογραφή του Αρχιστράτηγου Πρίγκιπα Δημητρίου Υψηλάντη και εκπονήθηκε πριν τη συγκρότηση του Βουλευτικού. Στο σχέδιο προβλέπονταν ότι τα Πελοποννησιακά στρατεύματα της Ανατολικής πλευράς θα κινούνταν προς το Ζητούνι και τη Λάρισα σε σύμπραξη με τον Ανδρούτσο, ενώ τα στρατεύματα της Δυτικής πλευράς θα κινούνταν προς Άρτα. Εκτός του Ανδρούτσου είχαν μυηθεί ξεχωριστοί οι οπλαρχηγοί της Ελλάδας όπως ο Γώγος της Ηπείρου, και ο Καρατάσσος της Μακεδονίας. Ο Ανδρούτσος ήταν εκείνος που είπε στον Καρατάσσο: Μην επαναστατήσεις τη Νάουσα, πριν εγώ μπω στο Ζητούνι.
Ο σχεδιασμός ήταν πράγματι τέλειος, η εφαρμογή του όμως με τις αντεγκλήσεις και τους πολιτικούς παραγκωνισμούς, κάκιστη, στοίχισε στην Πατρίδα μεγάλες καταστροφές: Χίος, Νάουσα, Πέτα.
Καταφεύγω σε έγγραφες μαρτυρίες
Μαρτυρία 1η: «Εν Επιδαύρω, τη 8 Ιανουαρίου 1822».
Το Εκτελεστικό ζητάει από το Βουλευτικό να στείλει δυο εκπροσώπους του «εις το κατά την Κόρινθον στρατόπεδον, εις το να ταχύνωσι την έξοδον των στρατευμάτων εις την Χέρσον Ελλάδα
Μαρτυρία 2η «Εν Κορίνθω, τη 22 Ιανουαρίου 1822».
Εν τη σημερινή συνελεύσει του Βουλευτικού ετέθη το θέμα αν ο Υψηλάντης, όστις αναχωρεί εκστρατεύων εις την Δυτικήν Ελλάδα, έχων χρείαν ενός στρατηγού, ημπορεί να λάβη τον στρατηγόν Νικήταν με όσους ημπορέση να στρατολογήση, και αντ’ αυτού να διορισθεί άλλος εις την Ανατολικήν με τα Κορινθιακά και Δερβενοχωρίτικα στρατεύματα. Και δη ενεκρίθη ομοφώνως».
Μαρτυρία 3η: «Εν Κορίνθω, τη 7 Φεβρουαρίου 1822.
ανατραπέντος του προτέρου σχεδίου περί της εκστρατείας του Δημητρίου Υψηλάντη και στρατηγού Νικήτα εις την Δυτικήν Ελλάδα, ο τε Πρίγκιψ και ο στρατηγός Νικήτας θα εκστρατεύσωσι με τα Κορινθιακά και Δερβενοχωρίτικα στρατεύματα εις την Ανατολικήν Ελλάδα. Και δη ενεκρίθη».
Το Εκτελεστικό διαφωνεί και απαιτεί να εφαρμοσθεί ο αρχικός σχεδιασμός. Επιμένει όμως και το Βουλευτικό στα δικά του.
Μαρτυρία 4η: Οι Δερβινοχωρίτες για να εκστρατεύσουν «εν τάχει» εις την πέραν Ελλάδα, ζητούν «να δοθεί αυτοίς από της Διοικήσεως γράμμα δηλωτικόν, ότι, αν ποτέ ανακαλυφθεί περιουσία του Κιαμίλμπεη, να λαμβάνωσιν αυτοί ανάλογον μέρος».
Μαρτυρία 5η: 14 Φεβρουαρίου 1822, πέντε μόλις μέρες πριν την κήρυξη της επανάστασης της Νάουσας. Αποφασίζεται να δοθούν «εις μεν τον Πρίγκιπα Δημήτριον Υψηλάντην γρόσια 10.000, εις δε τον στρατηγόν Νικήταν γρόσια 3.000, ως εκστρατεύοντες εις την πέραν Ελλάδα».
Μαρτυρία 6η: 16 Φεβρουαρίου 1822, τρεις μέρες πριν την κήρυξη της επανάστασης της Νάουσας, χρήματα φαίνεται να μην υπάρχουν για την εκστρατεία του Υψηλάντη. Στο Βουλευτικό, προεδρεύοντος του Δ. Υψηλάντη, προβάλλεται το ερώτημα «αν πρέπει να μετακομισθώσι τα αργυρά και χρυσά κειμήλια των Μοναστηρίων του Αγίου Όρους, άτινα, κατά βεβαίας ειδήσεις, μετά την υποδούλωσιν και την είσοδον των εχθρών εκεί, μετεφέρθησαν εις Ύδραν, Πόρον και άλλας νήσους....και δη ομοφώνως ενεκρίθη ούτως».
Μαρτυρία 7η: Ο Υπασπιστής του Υψηλάντη Σάλας Γρηγόριος κινείται προς τα νησιά προς εξεύρεση πόρων και συγκέντρωση πολεμοφοδίων για τον Όλυμπο και τη Νάουσα.
Τα καινούρια όμως επαναστατικά κέντρα δεν μπορούν να περιμένουν.
Μαρτυρία 8η: Στην Χίο ο Λογοθέτης Λυκούργος, αποκαθιστά στο νησί αρχές. «Δυνάμει της δοθείσης μοι εξουσίας παρά του πληρεξουσίου και γενικού επιτρόπου Δημητρίου Υψηλάντου, διορίζω και αποκαθιστώ εφόρους... ».
Μαρτυρία 9η: Στη Νάουσα ο άλλος Λογοθέτης, ο Ζαφειράκης Θεοδοσίου και οι πρόκριτοι εν χορώ αρνούνται να παρουσιαστούν στην Τουρκική Διοίκηση της Θεσσαλονίκης.
Οι καιροί, λοιπόν, ου μενετοόι.
Μαρτυρία 10η: 2 Απριλίου 1822. Πάσχα. Ο Δημήτριος Υψηλάντης γράφει προς τους Ευγενεστάτους Γερουσιαστάς της Δυτικής Ελλάδος από το Δαδί τα εξής:
«Εκστρατεύων από την Πελοπόννησον, είχα πάντοτε προ οφθαλμών και τα Δυτικά μέρη της Ελλάδος. Αλλά τι να κάμω, φίλοι, όταν τα καλώς αποφασιζόμενα δεν εκτελώνται και καλώς».
Μαρτυρία 11η: Αναφορά στην επαναστατημένη Νάουσα του Δημητρίου Υψηλάντη: «Να μην αφίνωμεν τοιούτους μάλιστα λαούς δυνατούς και δια την θέσιν και δια την ανδρείαν και δια τον αριθμόν να ψυχραίνωνται, ή δι έλλειψιν πολεμικών εφοδίων να πάθωσιν (ό μη γένοιτο) τι δεινόν. Η έγερσις των Ολυμπίων (Όλυμπος και Νάουσα) ωργανίσθη προ καιρού, και δι’ αυτήν εστάλη ο προειρημένος υπασπιστής μου, πριν ακόμη συσταθεί η Εθνική Βουλή».
Μαρτυρία 12η: Η άφιξη του Γρηγορίου Σάλα στη Μακεδονία.
Ο υπασπιστής του Δημητρίου Υψηλάντη πράγματι φτάνει στο Λευτεροχώρι της Κατερίνης με εφόδια, πολεμοφόδια και κανόνια, στις 12 του Μάρτη του 1822. Η Νάουσα καλά κρατεί. Εμπλέκεται με τους Τούρκους στον Κολυνδρό σε χρονοβόρες εχθροπραξίες και μετά από 20 ολόκληρες μέρες χαμένες, το Πάσχα, στις 2 του Απρίλη αποσύρεται στη Μηλιά. Μετά το Χριστός Ανέστη, ανάβει ο πόλεμος. Ο Σάλας οχυρώθηκε σε έναν πύργο. Ο Διαμαντής Νικολάου κατέλαβε τα ψηλότερα σπίτια του χωριού. Όταν η μάχη έλαβε τέλος, ο μόνος που φτάνει στη Νάουσα είναι ο Διαμαντής Νικολάου με τους δικούς του, τελευταία 24ωρα πριν τον χαλασμό της πόλης. Οι άλλοι διαλύονται και επιστρέφουν στον Νότο.
Στο ερώτημα ποιος φταίει για την καταστροφή της Νάουσας, της ζηλευτής αυτής πόλης, αλλά και των περιοχών του Ολύμπου, που επαναστάτησαν σύμφωνα με το σχέδιο, ο Διαμαντής Νικολάου, μαχητής του Ολύμπου και της Νάουσας, λίγο πριν πεθάνει, παίρνει το κρίμα επάνω του: «Με λυπεί κατάκαρδα ότι δεν θα δω την γην της γεννήσεώς μου ελευθερωμένην, όπου εχύθησαν τόσα αίματα εξ αιτίας μου, όπου εσήκωσα την επανάστασιν».
Οι Σπετσιώτες πρόκριτοι, πληροφορούμενοι την απόβαση του Καρά Αλή στη Χίο, παραμονή Πάσχα, με το μάτι του τρίτου, στοχαζόμενοι ότι χάνονται τόσοι αδελφοί Χίοι, γράφουν στη Βουλή: «έστω η αμαρτία εις βάρος σας».
Και η λαϊκή μούσα στη Νάουσα θα πει:
«Το κρίμα νάχει ο Μωριάς
κι όλα τα βιλαέτια,
που σήκωσαν επανάσταση,
που σήκωσαν κεφάλι».
Συμπέρασμα
Η επανάσταση της Νάουσας δεν ήταν αυτόνομη. Το διακύβευμα ήταν μεγάλο. Η Νάουσα άκουσε τη φωνή της Μεγάλης Πατρίδας, παρά το ότι ήταν προνομιούχος πόλη, τελευταίο κάστρο του Βυζαντίου στην Ελλάδα, έκανε το χρέος της. Για ενάμιση μήνα, καθηλώνοντας χιλιάδες Τουρκικό στρατό, αγνόησε προτάσεις και προτροπές για αμνηστίες και παράδοση, δεν λογάριασε τον Τούρκο δυνάστη, πάλεψε και έπεσε στο πεδίο της τιμής.
Ακολούθησε το Πέτα. Και είναι να απορεί κανείς με το κουράγιο των υπερασπιστών της Νάουσας, όσων επέζησαν, όταν τους βλέπει να μάχονται στην Ήπειρο στην μεγάλη σύγκρουση των Ελληνικών και Τουρκικών στρατευμάτων και να δίνουν παράδειγμα πολεμικής τακτικής και ήθους. Με τη διάλυση του Ελληνικού στρατοπέδου και τη φυγή των πάντων εν μέσω πανικού, οι μόνοι που υπεχώρησαν τακτικά, παραλαμβάνοντας και τους νεκρούς συμμαχητές τους από το πεδίο της μάχης ήταν οι υπερασπιστές της Νάουσας υπό τον Καρατάσσο, τον Γάτσο και τον Νικολάου, οι Ολύμπιοι!
ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ
Διακαινήσιμη εβδομάδα του 1822, μετά το Πάσχα, Πέμπτη προς Παρασκευή, η πόλη της Νάουσας, μετά έναν αγώνα που ξεκίνησε την Κυριακή της Ορθοδοξίας, έπεσε στα χέρια των Τούρκων. Σε λίγες μέρες η λαφυραγώγηση, οι λεηλασίες, οι μεμονωμένες σφαγές, η αιχμαλωσία, έχουν λάβει τέλος.
Τούρκοι διαβήκαν
Χαλασμός
Θάνατος
πέρα ως πέρα
Ο στρατάρχης διατάσσει την πυρπόληση της πόλης, την καύση των πτωμάτων και την συγκέντρωση του άρρενος πληθυσμού στην τοποθεσία Κιόσκι. Όσα γυναικόπαιδα δεν μπόρεσαν να ακολουθήσουν τους πολεμιστές της εξόδου οδηγήθηκαν στον πύργο του Ζαφειράκη.
«Διεμερίσαντο τα ιμάτιά μου εαυτοίς και επί τον ιματισμόν μου έβαλον κλήρον.»
Στο Κιόσκι, από τη μια πλευρά, προς την Αράπιτσα είχε στηθεί ανθρωπομακελιό και από την άλλη, στο σημερινό πλακόστρωτο σκλαβοπάζαρο και αγορά για την εκποίηση των λαφύρων των μεμονωμένων μουσουλμάνων στρατιωτών. Άγνωστος αριθμός άθλιων πλιατσικολόγων και εξακόσιοι Εβραίοι, ορισμένοι των οποίων χρησιμοποιήθηκαν και ως δήμιοι, μετέτρεψαν τον χώρο σε μακάβρια εμποροπανήγυρη.
Τα τιμαλφή, χρυσός, άργυρος, τα ιερά σκεύη των Ναών, που επισήμως περιήλθαν στην δικαιοδοσία του στρατάρχη, εκποιούνταν στη Βέροια και στη Θεσσαλονίκη.
Οι τιμές ήταν: Τα χρυσά, ασημένια κοσμήματα 1,5-3 λίρες το δράμι. Τα αιγοπρόβατα και τα βοοειδή 2 – 2,5. Τα γυναικόπαιδα μέχρι 20 λίρες, «και ουκ ην ο αγοράζων».
Δύο έμποροι, Εβραίοι, από την Θεσσαλονίκη, οι Σαλομών Πασαριά και Αελιών Ασακή έρχονται στη Βέροια με 55 βαστάζους – υπηρέτες, να διαλέξουν από τα δημευθέντα ό,τι τους ενδιέφερε. Συνολικά κατέβαλαν 7.100 λίρες για να γίνουν κύριοι πολλαπλάσιας αξίας αντικειμένων.
Μεταξύ των γυναικών που κατά τις συμπλοκές στο Βέρμιο αποκόπηκαν από το σώμα της εξόδου ήταν και οι οικογένειες των Ζαφειράκη, Γάτσιου, Καμπίτη, Καρατάσιου, Μαλάμου και άλλων, ο αριθμός των οποίων, 400 υπάρξεις, αναφέρεται σε σχετικό έγγραφο, αποτέλεσαν τμήμα της μακάβριας παρέλασης, του θριάμβου του Λουμπούτ στις 25 Απριλίου (ν.ημ.) στη Θεσσαλονίκη. Ο Πουκιεβίλ περιγράφει με τα μελανότερα χρώματα τα διαδραματισθέντα, που αποτελούν όνειδος για την πολιτισμένη Ευρώπη. Ο Λουμπούτ ωστόσο διαπομπεύει το Δανό πρέσβη Εμμανουήλ Κυριακού, σέρνοντάς τον δέσμιο στην κεφαλή του θριάμβου. Η Θεσσαλονίκη μετατρέπεται σε «θέατρο βασάνων και σφαγών».
Τοπογραφία της σφαγής
Αφήσαμε όμως το Κιόσκι. Στον χώρο του Κιοσκιού εσφάγησαν ή απαγχονίστηκαν 2000 Ναουσαίοι ηλικίας από 15- 65 ετών.
Ο Αμπού Λουμπούτ γράφει: «Μέχρι στιγμής κατωρθώθη και συνελήφθησαν πλέον των 2.000 απίστων, κατά των οποίων εφηρμόσθησαν αμέσως και αμειλίκτως τα παραγγέλματα του ιερού φετφά, ήτοι άπαντες μεν ούτοι απηγχονίσθησαν ή εθανατώθησαν διά της σπάθης, αι γυναίκες και τα τέκνα των εξηνδραποδίσθησαν, αι περιουσίαι των διενεμήθησαν μεταξύ των Μουσουλμάνων στρατιωτών, αι δε οικίαι των κατεστράφησαν, παραδοθείσαι εις το πυρ και την τέφραν».
Το σκηνικό της σφαγής μεταφέρει από αυτόπτη μάρτυρα ο James Baker στο βιβλίο του «TURKEY» (H. Holt & Co. 1877 N.Y. σελ. 81).
Ήμουν στη Νάουσα τον περασμένο χρόνο και ένας γέρος με οδήγησε σε έναν όμορφο μπαχτσέ με καρυδιές, πάνω από ένα βράχο, όπου έπεφτε ένα ολοκάθαρο ποτάμι σε μικρούς καταρράχτες μέχρι που να φτάσει κάτω στην πεδιάδα.
«Ήταν εδώ», είπεν ο γέροντας, «όταν παιδί είδα να φέρνουν τον αρσενικό πληθυσμό της Νιάουστας για εκτέλεση. Οι Τούρκοι επίσημοι στέκονταν εδώ και οι δήμιοι εκεί. Τους έφερναν έναν-έναν και τους ρωτούσαν, “Γκιαούρ, θέλεις να σώσεις την ψυχή σου, πιστεύοντας στον θεό και τον προφήτη;”. Η απάντηση ήταν «όχι, Αφέντη». Και ο Δήμιος έκανε τη δουλειά του».
«Πραγματικά, γράφει με θαυμασμό από τη στάση των σφαγιασθέντων Ναουσαίων ο Baker, αυτοί ήταν Χριστιανοί μάρτυρες κι η φυλή τους πρέπει να είναι άξια για μεγάλα κατορθώματα».
Αξιολόγηση της μαρτυρίας Baker, συμπεράσματα
Η μαρτυρία του James Baker είναι πολύτιμη για τον ασφαλή προσδιορισμό του τόπου της σφαγής.
Η μαρτυρία του James Baker επαληθεύει και άλλες δύο μαρτυρίες, θα αναφέρω την σπουδαιότερη.
Γέρων άρχοντας της Χαρίεσσας περί το 1960 μου είπε ότι στις ημέρες του χαλασμού της Νάουσας, όπως έλεγαν οι παππούδες, τα νερά της Αράπιτσας βάφτηκαν στον κάμπο κόκκινα.
Τέλος στη σφαγή έδωσε το περπάτημα ακέφαλου σώματος, που θεωρήθηκε σημάδι για την κατάπαυση του ειδεχθούς εγκλήματος της σφαγής. Η θανάτωση των αιχμαλώτων συνεχίστηκε την άλλη μέρα με απαγχονισμό των υπολοίπων στην άλλη πλευρά του Κιοσκιού, στο σημερινό πλακόστρωτο. Εκεί και τάφηκαν τα νεκρά σώματα των μαρτύρων Ναουσαίων σε μεγάλους ομαδικούς τάφους. Για το άνοιγμα των τάφων μεταφέρθηκαν χωρικοί από τα κοντινά χωριά του κάμπου.
Η λαϊκή μούσα θρήνησε το χαλασμό.
Όλη η φύση έκλαψε για τον χαμό, όλα τα πουλιά, όλα τα χελιδόνια κι οι πέρδικες……
«Τρείς περδικούλες κάθονταν στης Νάουσας τη ράχη
η μία τηράει τα Βοδενά κι η άλλη τη Σαλονίκη
η τρίτη η μικρότερη μυριολογάει και λέει
Πώς χάλασαν τη Νιάουστα και την τρανή την χώρα
Πήραν μανίτσες και παιδιά και πεθερές με νύφες κλπ.
Ο απολογισμός
Στη Βουλή των Ελλήνων είναι καταγραμμένη η εκτίμηση των απωλειών των μαχών
της Νάουσας σε 10.000 Έλληνες και 14.000 Τούρκους.
Στην ανθούσα άλλοτε πόλη δεν έμεινε τίποτε, ούτε κόκορας για να λαλήσει.
Στις 27 Απριλίου του 1879, το τακτικό ενεργό μέλος του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός» Ν. Γ. Φιλιππίδης διάβασε στην κατάμεστη αίθουσα του Παρνασσού την ιστορική πραγματεία του με θέμα «Η επανάστασις και καταστροφή της Ναούσης».
Η πραγματεία του Φιλιππίδη δημοσιεύθηκε το 1881. Σχετικά με την τύχη των Σχολείων και των Ναών διαβάζουμε: «H μεγαλοπρεπής πόλις Νάουσα παρεδόθη εις τας φλόγας. Ναοί, τα σχολεία, η βιβλιοθήκη, αι οικίαι και πάντα τα δημόσια και ιδιωτικά καταστήματα κατέπεσαν ολόκαυστα. οι δε κάτοικοι εσφάγησαν ή εξηνδραποδίσθησαν βασανισθέντες ανηλεώς».
Και σε άλλο σημείο της πραγματείας επίσης: «Ούτω, αφού κατεσκάφησαν οι ναοί, εν οις ελατρεύετο ο ύψιστος, και τα σχολεία, εν οίς εθεραπεύοντο αι Μούσαι, απετεφρώθησαν δε και αι οικίαι, κατεστράφη εντελώς η περιφανής Νάουσα, αλλ’ η απαράμιλλος των κατοίκων αυτής αντίστασις και ο ηρωικός θάνατος ανέδειξεν αυτούς εναμίλλους των παλαιών εκείνων της ελευθερίας προμάχων».
Ο ΑΝΑΣΥΝΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Ο Ανασυνοικισμός, της Νάουσας, είναι ένα πρόβλημα. Είναι βέβαιο ότι η απόφαση του Σουλτάνου ήταν να μη πατήσει πόδι Χριστιανού στην πόλη. Όμως η απόφασή του αναθεωρήθηκε. Πώς;
Ο Μάμαντης Δραγατάς, ομόσκηνος του Αμπού Λουμπούτ με όσους δικούς του, ήδη έχει εγκατασταθεί στην πόλη ως Κοτσάμπασης. Οι περί τον Περδικάρη, αντίπαλοι επίσης του Ζαφειράκη, απαιτούσαν την παραμονή τους στην πόλη ως μη ενεχόμενοι στην επανάσταση. Μια τρίτη δυνατή οικογένεια, που διατηρούσε σχέσεις με αξιωματούχους και οικονομικούς παράγοντες της εποχής, είναι η οικογένεια, στην οποία ο Δημήτρης Λόγγος βρέθηκε γαμπρός.
Με τρεις όμως οικογένειες, έστω δυνατές, ασφαλώς δεν συνοικίζεται πόλη. Εδώ προστίθεται μια οικογένεια μπερατλήδων, πανίσχυρη, με καταγωγή από την Έδεσσα. Την ακολουθούν όλοι οι περί αυτήν, συγγενείς, εταίροι, υπάλληλοι, κάποιοι ένοπλοι, που ασχολούνταν με τη φορολογία της περιοχής της Έδεσσας. Το Βεράτι οφείλεται σε προσφερθείσες στον Σουλτάνο υπηρεσίες στον πόλεμο του 1768 του Βιλαέτ Κοτσάμπαση Κήρυκου, γιού του Αντωνάκη Αναστασίου. Οι Εδεσσαίοι αυτοί, μετακόμισαν στο χωριό Δραζίλοβο, και από εκεί, περί το 1800 κατέβηκαν και εγκαταστάθηκαν όλοι στη Νάουσα.
Πιστεύω ότι το πιο ισχυρό χαρτί για να αναθεωρήσει ο Σουλτάνος την απόφασή του ήταν των Εδεσσαίικων οικογενειών, κλάδων της οικογένειας του Κήρυκου Αντωνάκη. Απόδειξη ότι τους επιτρέπεται η εγκατάσταση στη Νάουσα τρία χρόνια πριν την αμνηστία, το 1827. Επί μέρους κλάδοι της οικογένειας αυτής είναι στη Νάουσα οι Κύρτσηδες, οι Χ΄΄ Πέτρου, οι Παπαναστασίου, οι Δήμου και οι Πετρίδηδες.
Αμνηστία
Το 1830 δίδεται αμνηστία και άδεια εγκαταστάσεως στη Νάουσα σε 198 οικογένειες, στις οποίες αποδίδεται η κτηματική τους περιουσία. Δεν ήρθαν όμως όλοι πίσω. Οι δεδηλωμένοι και αμετανόητοι επαναστάτες δεν τύχαιναν καλής υποδοχής στα πρώτα χρόνια. Δεν γίνεται δεκτός π.χ. ο Τσακμάκης και τρέπεται προς τα Γιαννιτσά. Οι Τσακμάκηδες, γνωστοί ως διδασκάλου, έμειναν στα Γιαννιτσά και είχαν σοβαρό ρόλο στον Μακεδονικό αγώνα. Ένας μόνο επανήλθε, ο οποίος κράτησε το Τσακμάκης, ο Θεολόγης Τσακμάκης που χρημάτησε δάσκαλος και Γραμματέας της Ελληνκής Ορθοδόξου Κοινότητος της Ναούσης. Στα Καϊλάρια εγκαταστάθηκαν, και επανήλθαν ολίγοι, οι Πληκαίοι, ενώ οι Ναουσαίοι που έφτασαν στις Σέρρες δημιούργησαν παροικία υπό την προστασία του Χρυσάνθου με το όνομα Πουλιβάκοι. Από τις Σέρρες επανήλθε ο Μιχαήλ Γεωργιάδης που συντέλεσε τα μέγιστα, ως εφοροταμίας των σχολείων, στην οργάνωση της Παιδείας στη Νάουσα.
Από τις οικογένειες των επαναστατών που σώθηκαν, δειλά δειλά, με το πέρασμα του χρόνου, επανήλθαν όχι χωρίς φόβο αρκετοί. Κάποιοι άλλαξαν τα ονόματά τους.
Μελετώντας τα γεγονότα στάθηκα σε περιστατικά παιδιών που πιασμένα από το χεράκι βγήκαν από τους καπνούς και έψαχναν τους δικούς τους ή κάποιον να τα βοηθήσει.
Αυτών των περιπλανώμενων παιδιών στα αποκαΐδια της πόλης μερικές ιστορίες είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσες. Θα αναφερθώ σε δυο περιπτώσεις που τις έχω ήδη δημοσιοποιήσει, για να υπογραμμίσω τη δύναμη του έμψυχου δυναμικού αυτής της πόλης που χάθηκε.
Δυο παιδάκια, ένα αγοράκι, ο Αλέξανδρος, βαφτιστήρι του Βεροίας και Ναούσης Χρυσάνθου, του εκ Γραμματικού και ένα κοριτσάκι, η Ελένη, με τη συμβουλή των γονιών τους, περνώντας μέσα από την κόλαση των πεδίων των μαχών, έφτασαν στο κτήμα τους στην Παναγιοπούλα και περίμεναν τους γονείς τους κάτω από τη μεγάλη καρυδιά, μάταια. Οι γονείς τους δεν έφτασαν εκεί ποτέ. Τα βρήκε ένας Τούρκος και τα πούλησε. Το κοριτσάκι το πήρε και το παντρεύτηκε ένα Τούρκος Μυλωνάς. Μετά το θάνατο του Μυλωνά γυρίζει στη Νάουσα όπου παντρεύεται έναν από τους Λαππαίους, που έναν αιώνα μετά το χαλασμό κτίζουν στη Νάουσα το Λάππειο Γυμνάσιο και στήνουν ένα από τα εργοστάσια της Έδεσσας. Το αγοράκι μαζί με άλλα παιδιά εξαγοράστηκε από το Πατριαρχείο.
Το 1844, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως εκλέγεται ο Χρύσανθος. Θέτει τον Αλέξανδρο υπό την προστασία του, τον παντρεύει με μια κοπέλα του Ορφανοτροφείου της Πόλης και τον στέλνει με συστατική του επιστολή προς τον Μητροπολίτη Βεροίας Διονύσιο στη Νάουσα. Όταν ο Αλέξανδρος και η Ελένη θα αποκτούσαν παιδί εξέφρασαν την επιθυμία να το βαπτίσει ο Πατριάρχης, και εκείνος τους έγραψε: αν είναι αγόρι θα το πείτε Λυσίμαχο, αν κορίτσι Σμαραγδή. Γεννήθηκε αγόρι και ο κλάδος των Λυσιμάχου αναπτύχθηκε, δημιούργησε εμπορικό οίκο στην Αίγυπτο με γραφεία μέχρι τη Σαγκάη.
Άλλα τρία αδελφάκια κουράστηκαν να κλαίνε. Ένας Τούρκος άρπαξε το πρώτο, το οκτάχρονο αγοράκι. Ήταν ο Γρηγόρης. Τον Γρηγόρη, που εκτέθηκε στο Σκλαβοπάζαρο της Θεσσαλονίκης, τον αγόρασε, για καλή του τύχη, ένας σπλαχνικός χριστιανός Σέρβος έμπορος. Ο Σέρβος μεγάλωσε τον Γρηγόρη σαν παιδί του και μάλιστα τον έκανε και γαμπρό του στην κόρη του Ελένη. Με τον καιρό ο Γρηγόρης επανέρχεται στη Νάουσα. Τα άλλα δυο αδελφάκια, ένα αγόρι και ένα κορίτσι, κάποιοι τα φύλαξαν. Τα μικρά επέζησαν, μεγάλωσαν, έκαναν οικογένειες στη Νάουσα. Ο μεσαίος, ο Κωνσταντίνος Κολτσάκης μετανάστευσε στην Αίγυπτο. Μετεγκαθίσταται στην Αθήνα όπου παντρεύτηκε την Αικατερίνη Γκουντούλη γεννημένη στη Αίγυπτο. Παιδιά τους είναι ο μεγάλος φιλόλογος στην Αθήνα Γ. Κ. Κωνσταντινίδης και ο δωρητής όλης του της περιουσίας στη Νάουσα, για την ίδρυση του Γυμναστηρίου της Νάουσας, που φέρει το όνομά του, «Αντώνιος Κ. Κωνσταντινίδης».
Από την άλλη πλευρά έχουμε εισροή και άλλων πολλών μη Ναουσαίων από την επαρχία της Έδεσσας και από άλλες περιοχές. Σιγά σιγά δημιουργείται κοινή πατριωτική συνείδηση μεταξύ των κατοίκων. Πόλη τους είναι η Νάουσα και αυτοί νιώθουν πολίτες αυτής της πόλης, Ναουσαίοι, και θέτουν ως «Κοινό» στόχους, με πρώτους την εκκλησιαστική οργάνωση και την ανάπτυξη της Παιδείας. Η συνεισφορά της Έδεσσας μεγάλη, υπό την σκέπη ενός εξαιρετικά δραστήριου ιεράρχη, του Βεροίας και Ναούσης Διονυσίου.
Πρώτος Ναός υπό τη σκέπη του οποίου έσπευδαν κάθε Κυριακή ως κατατρεγμένα πουλιά οι Ναουσαίοι να εκκλησιασθούν είναι ο Ναός του Τιμίου Προδρόμου, μετόχι στη Νάουσα του έξω Προδρόμου. Ο Ναός παραχωρείται από την Έδεσσα στους Ναουσαίους κατόπιν συμφωνίας που επιστέφεται από Συνοδική – Πατριαρχική απόφαση, υπό ημερομηνία 15 Ιουλίου 1832.
Η συμμετοχή των Εδεσσαίων στο ξαναχτίσιμο των Ναών της πόλης είναι δεδομένη. Οι Οσλιανίτες, εγκατεστημένοι κατά το πλείστο στην περιοχή της Μεταμορφώσεως συνδράμουν στην ανέγερση της εκκλησίας αυτής, ενώ ο εξ Εδέσσης και Δραζιλόβου ορμώμενος Χατζηπέτρος Χ΄΄Παπαναστασίου κτίζει εξ ολοκλήρου με δικές του δαπάνες την εκκλησία της Παναγίας.
AΔPA XPHMATΩN ΔAΠANH ANΔPOΣ KAΛOKAΓAΘOY
ΠETPOY ΣYNETOY ΠAIΔOΣ X"ΠAΠA ANAΣTAΣIOY
Στην ανάπτυξη της Παιδείας η συμβολή είναι επίσης μεγάλη. Ένα μάλιστα σχολείο, το Νηπιαγωγείο της Μεταμορφώσεως κτίζεται εξ ολοκλήρου από τους Οσλιανίτες, ενώ Οσλιανίτης είναι και ο ιδρυτής - δωρητής της Βιβλιοθήκης της Νάουσας Ιωάννης Νικ. Τουρμπάλης.
ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΠΟΡΕΙΑ ΤΩΝ ΑΔΕΛΦΩΝ ΠΟΛΕΩΝ,
ΝΑΟΥΣΑΣ ΚΑΙ ΕΔΕΣΣΑΣ, ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ
Με τον ανασυνοικισμό είχαμε ένα συμμάζεμα Ελληνικού πληθυσμού στη Νάουσα, όμως η επανεγκατάσταση δεν είναι είσοδος στον προ της καταστροφής Παράδεισο. Η Νάουσα η παλιά, το τελευταίο προπύργιο του Βυζαντίου, η προνομιούχος, η ακμάζουσα, η ευημερούσα, η ευνομούμενη η ελεύθερη πόλη δεν υπάρχει. Στην πόλη που δεν πατούσε Τούρκος, τώρα έχουν εγκατασταθεί 100 οικογένειες Τούρκων. ‘Εχουν το πάνω χέρι και υβρίζουν, προπηλακίζουν, αυθαιρετούν, διαρπάζουν. Το ποτήρι ξεχειλίζει με την αρπαγή και υπάνδρου γυναικός. Πέρα από την ασυδοσία των μεμονωμένων Τούρκων έχουμε κακομεταχείριση των ραγιάδων και από την επίσημη Κυβέρνηση. Έδεσσα και Νάουσα δυστυχούν και για να επιβιώσουν ταπεινώνονται και εκλιπαρούν.
«Βεζύρ εφέντη
Υψηλότατε ισχυρώτατε και πολυχρονιώτατέ μας, την μεγαλειότητά σου σκλαβικώς προσκυνούμεν, και τα ίχνη των ποδών σου καταφιλούμεν, και τον Πανάγαθον Θεόν καθεκάστην παρακαλούμεν κλπ γράφουν οι Εδεσσαίοι. Κύριε Ρουμελιώτη, να ζητήσω επιβεβαίωση;
Υψηλότατε, μεγαλοπρεπέστατε, και πολυχρονεμένε
Σκλαβικώς προσκυνούμεν, τα ίχνη των ενδόξων υμών ποδών δουλικώς καταφιλούντες, και παρακαλούντες κλπ. γράφουν οι Ναουσαίοι.
Κύριε Δήμαρχε της Νάουσας το έγγραφο – μνημείο, το γνωρίζετε.
Όλα μαύρα. Εποχή που στις πόλεις μας όλα τάσκιαζε η φοβέρα και τα πλάκωνε η σκλαβιά. Τους Ναουσαίους τους πήραν πίσω την περιουσία τους μέχρι το 1852, επισήμως οι Τουρκικές αρχές, τρεις φορές.
Το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα αλλάζουν τα πράγματα με το Τανζιμάτ και οι Νάουσα και Έδεσσα οργανώνονται σε Κοινότητες, με κανονισμούς και δικαιώματα. Διευθετούν τις μεταξύ τους διαφορές και ξεκινούν από κοινού τον αγώνα της ανάπτυξης και τον αγώνα για την ελευθερία. Ειδικά με την ανάπτυξη της Παιδείας στην Έδεσσα οι προσπάθειες όχι μόνο βαδίζουν παράλληλα, αλλά η Έδεσσα έχει οικονομικό στήριγμα το Μοναστήρι του Προδρόμου της Νάουσας.
Στις 29 Οκτωβρίου 1846 αποφασίζεται με πρωτοβουλία του Μητροπολίτη Μελετίου η ανέγερση της Ελληνικής Σχολής Εδέσσης. Συνεισφέρουν: Ο Ναός του Αγίου Νικολάου Έδεσσας 1000 γρ. Ο Ναός της Υπαπαντής Έδεσσας 1000 γρ. η Μητρόπολη Έδεσσας 3000 γρ. το Μοναστήρι του Προδρόμου Ναούσης 10.893 γρ.! Για την τάξη πρέπει να πούμε ότι το Μοναστήρι υπάγονταν εκκλησιαστικά στην Έδεσσα.
Στον εκπαιδευτικό τομέα να σημειώσουμε ότι η Νάουσα δίνει στην Έδεσσα, πρώιμα, δάσκαλο τον Δημήτριο Πλαταρίδη, ενώ αργότερα η Έδεσσα δίνει στη Νάουσα Διευθυντή των Σχολείων της τον Λυκειάρχη Ευστάθιο Στουγιαννάκη. Έργο των δύο αυτών εκπαιδευτικών είναι η «Ιστορία της πόλεως Ναούσης».
Η Βιομηχανική ανάπτυξη της Νάουσας έχει ως αποτέλεσμα την πληθυσμιακή έκρηξη της Νάουσας, αλλά έχει και τον αντίκτυπό της και στην ΄Εδεσσα. Λάππας και Χ΄΄ Δημούλας και: Κόκκινος, Τσίτσης, Σεφερτζής, Λόγγος, Κύρτσης και Πλατσούκας δραστηριοποιούνται στην Έδεσσα και συντελούν στη βιομηχανική ανάπτυξη της Πόλης.
Στα χρόνια του Μακεδονικού αγώνα οι δυο πόλεις συνεργάζονται για να κρατηθεί ανοιχτή η επικοινωνία των ελληνικών ανταρτικών σωμάτων προς Βορρά. Σας διαβάζω επιστολή της εποχής εκείνης.
Γράφει ο πράκτορας της Νάουσας Φλώρος στον πράκτορα της Έδεσσας Όμηρο (Είναι ο Παπα Σιβένας):
Σεβαστέ μου Όμηρε,
Θα έλθετε στη Φλώρινα[1] κατά πώς θα σας αναφέρει ο Ευταξίας[2], για τη συνάντηση με τους εδώ λεοντόκαρδους[3] και με αντιπροσωπεία από την Τρίπολη[4]. Παρών θα είναι και ο καθηγητής των Σχολείων[5]. Σκοπός της συνάντησης είναι να ληφθούν αποφάσεις για την καλύτερη οργάνωση των Σχολείων των περιοχών μας, Φλώρινας, Ομηρούπολης[6] και Τρίπολης. Ειδικές αποφάσεις θα ληφθούν για τις εκδρομές[7] που θα ξεκινήσουν με την άνοιξη και πρέπει να είναι αποτελεσματικές.
Σας πληροφορώ ότι έφτασαν στην Φλώρινα για διανομή Σχολικά είδη[8] (κονδυλοφόροι, καλαμάρια, σάκοι και σπόροι για τους σχολικούς κήπους). Η πρόοδος των Σχολείων μας πρέπει να είναι συνεχής και η μέριμνά μας για τους μαθητές άγρυπνη.
Με Υιϊκούς χαιρετισμούς
Φλώρος
Η μυστικότητα στην πράξη ήταν τέτοια, ώστε ολόκληρο Ελληνικό σώμα με βαριά τραυματισμένους, ανάμεσά τους και ο καπετάνιος Μπούας, ο Σπηρομήλιος, φτάνει από τα Καλύβια Σουλτογιάννη και κρύβεται στο Βλάντοβο χωρίς να τους μυριστεί κανείς. Στη συνέχεια ο Καπετάνιος με άκρα μυστικότητα, με οδηγούς Εδεσσαίους, παραλαμβάνεται από Ναουσαίους και μεταφέρεται με απόλυτη ασφάλεια στη Νάουσα.
Χαρακτηριστικές της κοινής πορείας ων πόλεών μας προς την ελευθερία είναι εκείνες οι εθνικές εκδρομές. Ναυλωμένο τραίνο ξεκινάει με Θεσσαλονικείς πατριώτες, γεμίζει από Βέροια και Νάουσα και φτάνει στην Έδεσσα, όπου οι Εδεσσαίοι επιφυλάσσουν στους εκδρομείς ενθουσιώδη υποδοχή. Από τα Ναουσαίικα βαγόνια κατέβηκαν μαζί με τους Ναουσαίους και αρκετά βαρέλια κρασί. Άλλο τραίνο έφτανε στην Έδεσσα από Μοναστήρι και από Φλώρινα. Ένας κόσμος, μια ψυχή, ένα πάθος, ένας πόθος: Λευτεριά.
Τέλος, τις δυο πόλεις τις ενώνει και ένα τραγικό γεγονός, ο απαγχονισμός των αγνών εκείνων Ελλήνων αγωνιστών του Μακεδονικού αγώνα, του Άγρα και του Μίγγα. Η Έδεσσα στάθηκε μητέρα πόλη για τους δυο μάρτυρες της ελευθερίας, τους τίμησε και τους τιμά, κρατάει άσβεστο το καντήλι των προσευχών της και της μνήμης των. Φίλοι Εδεσσαίοι, οι γενέθλιες πόλεις των μαρτύρων Άγρα και Μίγγα σας είναι ευγνώμονες.
Σας Ευχαριστώ.
[1] Φλώρινα είναι η Νάουσα.
[2] Πιθανότατα είναι ο Κ. Δημητριάδης ή Μπέμπης, δάσκαλος, υπεύθυνος διαμονής και φιλοξενίας των ανταρτικών σωμάτων τον χειμώνα και υπεύθυνος τροφοδοσίας των στα κρησφύγετα τους τις άλλες εποχές του έτους.
[3] Είναι η Επιτροπή αγώνος, στην οποία προεδρεύει ο γιατρός Χριστόδουλος Περδικάρης.
[4] Τρίπολη είναι η Βέροια.
[5] Είναι ο αρχηγός, ο στρατιωτικός υπεύθυνος του Κέντρου των επιχειρήσεων του Μακεδονικού αγώνα στη Νάουσα, ο Κ. Μαζαράκης. Και Σχολεία είναι τα ανταρτικά σώματα.
[6] Ομηρούπολη είναι η Έδεσσα.
[7] Στρατιωτικές επιχειρήσεις.
[8] Όπλα και πυρομαχικά.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου